| Centraal Weekblad, 2006, door Wout van Laar |  |
 |
|
Bijbel en Koran, (on)heilig vuur? |
|
Zowel in de Bijbel als in de koran staan teksten die mensen oproepen geweld te gebruiken tegen overtreders van de geboden. Maar toch lijken aanhangers van de islam eerder gehoor te geven aan die oproepen dan christenen. Zo werden er op het lichaam van Theo van Gogh koranteksten achtergelaten. En oproepen homo's van een hoog gebouw te werpen, zijn ook tot de koran herleidbaar. Heeft de koran voor de moslim meer gezag dan de Bijbel voor de christen? Zit er beweging in de interpretatie van de koran? De Anglicaanse bisschop en islamkenner Kenneth Cragg sprak vorige week op een studiemiddag over het karakter en gezag van de koran en de Bijbel.
"Het is zaak de gekruisigde Christus met zijn geopende armen in het hart te zetten van een geduldig getuigenis. Als we maar beginnen met wat we oprecht gemeenschappelijk geloven, uitgaande van ons mens zijn voor de Schepper aan wie wij verantwoording schuldig zijn." Zo vatte dr. Kenneth Cragg zijn referaat, waarin hij koran en Bijbel met elkaar vergeleek, samen.
Er is de laatste tijd veel geschreven en gesproken over het gebruik van de koran en de Bijbel. Op het lichaam van de vermoorde Theo van Gogh werden citaten uit de koran achtergelaten. Eerder was in het boek 'De weg van de moslim' de oproep te vinden homo's te doden door ze van een hoog gebouw te werpen. De koran zou daartoe aanzetten. Maar, reageerden anderen, motiveert de bijbel sommige mensen ook niet tot dergelijke gruwelen?
Aan Kenneth Cragg was de vraag voorgelegd: hoe zit dat nu met de koran en de bijbel ten aanzien van hun gezag? Zit er beweging in (de interpretatie van) de koran of is die zo statisch dat daar geen sprake van is? Eén van zijn laatste (bijna veertig) boeken over de islam is A certain sympathy of scriptures: biblical and quranic. In zijn lezing gaf hij in grote lijnen de inhoud van zijn boek weer.
Kalief
Kenmerkend voor Cragg is dat hij het gesprek over bijbel en koran niet wil beginnen bij de formele vragen rond 'schriftgezag' of 'inspiratie' die men vooraf claimt. Naar zijn visie is het beter je te concentreren op een zorgvuldige studie van hun inhoud. Er zijn strijdpunten, maar als je start bij het gemeenschappelijke en daarop voortborduurt, kun je pas goed met de verschillen omgaan. Christus ter sprake brengen gaat veel gemakkelijker als je eerst iets gezamenlijks hebt.
Er zijn treffende overeenkomsten. Neem de verzekering in Soera 21:16. Daar staat dat God de wereld niet geschapen heeft als nutteloos speelgoed, een zinloos spel. Alles wat bestaat heeft zin; achter de werkelijkheid steekt een goddelijke bedoeling. Dat vormt het hart van de scheppingsleer. Verder zegt Soera 2:30 dat Allah alles wat geschapen is aan de mens heeft toevertrouwd. Hij is als 'kalief', pachter gesteld over de aarde. Die is zijn domein waarover hij mag regeren uit naam van zijn Schepper, aan wie hij verantwoording schuldig blijft. De schepping wordt gezien als een waagstuk van God met een zeker risico. De mens is geen slaaf of marionet; onze goede planeet vraagt om menselijke creativiteit, om technologie en zorg voor het milieu. De mens heeft de plicht om juist met de schepping om te gaan, door in het leven van alledag de Schepper dank te bewijzen.
Rentmeesterschap
Deze menselijke bevoorrechting ziet Cragg als een belangrijk gemeenschappelijk thema in de monotheïstisch godsdiensten, in onderscheid van andere wereldreligies waar de mens niet meer is dan een in de oceaan opspattende druppel. Waar de koran spreekt van het 'kalifaat' van de mens, heeft de bijbel het over 'rentmeesterschap'. Er zijn veel passages in de koran die aan de Hebreeuwse psalmen doen denken, zoals zij de natuur bezingen in zijn ordening en onuitputtelijke vruchtbaarheid. Wij zijn door Allah bedoeld en hebben betekenis en waarde in de ogen van God. Het gaat om een opmerkzaam hart om te erkennen hoeveel goeds en schoons God ons in zijn gulheid gegeven heeft. Moslim zijn betekent zich dankbaar aan deze rol onderwerpen.
Het risico blijft groot. De toon in veel koranteksten is: wie weet, misschien zijn jullie dankbaar, denken jullie na, nemen jullie je taak serieus… De engelen zijn daar niet zeker van en roepen: "Zult gij (op aarde) iemand aanstellen die daar verderf zal brengen en bloed zal vergieten, terwijl wij u lofprijzen en u heiligen?" Omdat het risico zo groot is, hebben we leiding nodig, herinnering, aansporing. De koran erkent dat de mensheid zich chronisch verzet tegen haar roeping om de wereld te besturen; de mens maakt misbruik van het door Allah in hem gestelde vertrouwen. Hij zendt profeten die proberen mensen verbaal te overreden om aan Gods bedoeling te beantwoorden; maar hen valt harde afwijzing ten deel.
Machtsstreven
Zowel Jezus als Mohammed stuitten op de schijnbare vruchteloosheid van hun missie. In hun reactie op deze situatie slaan koran en bijbel radicaal tegengestelde richtingen in. De koran kiest in de situatie waarin het woord van de profeet Mohammed ontoereikend blijkt, voor het opzettelijke streven naar macht. De openbaring van de koran wordt in Medina scherper van toon. Zij krijgt betrekking op militaire operaties; een bereidheid tot vijandigheid dringt de islam binnen. Allah werd gewroken als machtiger dan de heidense godheden die er niet in waren geslaagd hem in veldslagen te verslaan. De religieuze overtuiging is vermengd geraakt met macht en alles wat daarbij hoort. De overwinning bracht de door God gewilde situatie.
De reactie van het Nieuwe Testament echter ligt in een weloverwogen afwijzing van macht, zoals Christus laat zien die de kruisweg gaat.
De tegenspoed van Mohammed werd door de profeet opgevat als aanleiding voor het streven naar een politiek koninkrijk dat succes en macht zou brengen voor de gepredikte boodschap. Jezus interpreteerde zijn tegenspoed juist als de definitie van Messias-zijn en de realisatie daarvan in zichzelf wegschenkende en lijdende liefde. Pogingen om hem met geweld tot koning te maken ging hij uit de weg, hoe graag zijn volgelingen dat ook hadden willen doen. Hij zag het als een valstrik die de authentieke Messiaanse roeping ontkende. Jezus' beproeving bewoog zich in de richting van het kruis.
Zo gaan koran en Bijbel die diepgaand overeenstemmen, op cruciale punten ook ver uiteen. Het gaat nog dieper. De bijbel leert dat de menselijke zonde niet alleen te maken heeft met wat wij doen, maar vooral met wie we zijn geworden. De mens heeft meer nodig dan een goed advies en leiding. Aangezien zijn hart verdorven en slecht is, behoeft hij verlossing. Aan het kruis heeft Jezus onze zonden gedragen. Er speelde zich een intens gebeuren af in het hart van God zelf, waardoor hij de wereld in Christus met zich heeft verzoend.
Slagorde
Tenslotte ging Cragg in op de vraag naar de toepasbaarheid van de koran in het heden. Anders dan de bijbel met zijn lange ontstaansgeschiedenis en veelheid van traditiestromen, wordt de koran gezien als rechtstreekse openbaring van een goddelijke tekst. Die betreft een bepaalde periode uit het leven van Mohammed, waarbij hij optrad in en rond de steden Mekka en Medina.
Bekend is het onderscheid tussen de Mekkaanse en Medinische soera's. De eersten zijn uit de tijd toen de profeet nog zonder macht was: hij zocht te overreden via het woord. De latere Medinische versie heeft meer van een in slagorden opgesteld geloof, dat als het moet geweld niet schuwt. In een wereld vol geweld en verdeeldheid die snakt naar verzoening en vrede, is de mensheid gebaat bij een geloof dat wil overtuigen door het woord zonder dwang. Cragg wees erop dat naar zijn ervaring de meerderheid van de moslims die in de diaspora verblijven (25 procent) in hun minderheidspositie de voorkeur zouden geven aan de Mekkaanse versie. Sommige conferentiegangers hadden hun twijfels: laten de ontwikkelingen niet zien dat moslims ook in de diaspora steeds meer kiezen voor het vechtgeloof van de djihad?
Maakte Cragg zelf niet duidelijk dat in de islam het geloof al in de vroegste tradities zelf met macht en geweld is vermengd geraakt, terwijl zowel uit heel Jezus' optreden, als ook uit de interpretatie daarvan van de vroege kerk naar voren komt, dat er geen twijfel kan bestaan over de weg die Jezus verkoos en ging? Het vroege christendom was driehonderd jaar onschuldig wat macht betreft. Na de ommekeer met keizer Constantijn bezweek ook de kerk al gauw voor de verleiding van de macht. Met deze 'zondeval van het christendom' kwam de weg vrij voor de kruistochten in een onzalige verstrengeling van politiek en geloof. Het is aan de kerk van de 21ste eeuw om, de les van de kruistochten geleerd hebbend, nu een antwoord op de islam te formuleren waarin zij zich gehoorzaam en in vertrouwen oriënteert op Jezus Christus en de weg van het kruis die hij ging.
Wout van Laar, ‘Bijbel en Koran. (On)heilig vuur? Islamdeskundige Kenneth Cragg over gezag van Bijbel en koran,' Centraal Weekblad , 15 april 2005