15-19 november 2003, Athene door drs. Wout van Laar
Mission from the margins Impressies van een consultatie van Partners Learning and Acting in Cities or Europe (PLACE)

1. Op uitnodiging van Robert Calvert, predikant van de Scots International Church en stuwende motor achter het initiatief, woonde ik half november een consultatie bij van PLACE. 'Partners Learning and Acting in Cities of Europe' is een informeel netwerk van mensen die bezig zijn in de praktijk van Urban Mission. De ongeveer twintig deelnemers kwamen uit steden als Londen, Glasgow, Barcelona, Madrid, Boedapest, Cluj en uiteraard enkele Griekse steden. Op verzoek van dr. Keith Clements, algemeen secretaris van de Europese Raad van Kerken, droeg ik ook een CEC-petje. In zijn toenemende interesse in 'mission in Europe' (dit jaar start een 'consultancy on mission') wil deze regionale organisatie graag weten van missionaire initiatieven, ook die buiten het bekende netwerk vallen. Uit Nederland waren er twee Afrikaanse voorgangers van GATE (Gifts from Africa to Europe).

2. Eerder waren consultaties gehouden in Boedapest en Marseille. In het voorjaar van 2004 zoekt PLACE Parijs op en gaat men in gesprek met jonge artiesten. Vervolgens komen Madrid, Cluj, Berlijn, Rome en Rotterdam in zicht. Deelnemers zijn mannen en vrouwen uit heel verschillende organisaties en tradities, maar verbonden op grond van de visie dat God een bijzondere zorg heeft voor de grote stad. Wat betekent de dienst aan het Evangelie in de grootsteedse conglomeraties van Europa? Men komt in steeds weer een andere context samen, in een poging de werkelijkheid aan de basis te leren kennen. Ervaringen en inzichten worden gedeeld, men leert van elkaar; krachten worden gebundeld. Er worden allianties gevormd over de kerkelijke en nationale grenzen heen.

Thema van de bijeenkomst was ditmaal: 'Mission from the Margins' . Daarbij was aan twee dingen gedacht. De consultatie wilde missionaire initiatieven zichtbaar maken en versterken, zoals die ontplooid worden door de kleine evangelische kerken en groepen van Griekenland, die sterk in de marge verkeren van de samenleving; een samenleving die volstrekt wordt gedomineerd door de Grieks-Orthodoxe Kerk. Maar vooral ging het erom van nabij waar te nemen, hoe juist in de marges en in de achterstandsbuurten van Athene en andere steden verrassende vormen van geloof en getuigenis zijn te zien; waarbij de grote rol van migranten bij de verbreiding van het goede nieuws opvallend is.

De werkelijkheid van de protestantse kerken is op het eerste gezicht niet bemoedigend. De Grieks Evangelische Kerk doet moeite zich op te richten uit het kwijnend bestaan van de voorbije decenniën. Pinkstergemeenten en andere vrije groepen lijkt het meer voor de wind te gaan. Er is sprake van verdeeldheid tussen al die minderheidskerken. Veel gemeenten zijn naar binnen gekeerd. Toch valt er beweging te bespeuren.

Op zondagmorgen mocht ik de preek houden in de Grieks Evangelische Kerk in Piraeus, de havenstad van Athene. Interessant is dat deze kerk in de jaren twintig van de vorige eeuw is ontstaan via de terugkeer van Griekse migranten uit Turkije. Een kleine traditionele 'reformed church', in een enigszins stramme Noord-Europese stijl, maar serieus op zoek om kerk te zijn in de bijna oosterse omgeving van het havengebied met zijn talrijke nationaliteiten.

Enkele gezinnen uit Brazilië en de Dominicaanse Republiek zorgen voor een vernieuwende impuls. Gemeenteleden verzekeren mij: het is niet eenvoudig om protestant te zijn in een land waar de Grieks Orthodoxe Kerk bijna totalitair staatskerk is en het belangrijker is Griek te zijn dan christen. Evenals bv. in Latijns-Amerika was het protestantisme ooit een factor van maatschappelijke vernieuwing, tot het ongeveer een eeuw geleden fout ging. Na een onvruchtbare periode van fundamentalisme en introversie, is men opnieuw terug op straat om te dienen vanuit een 'different quality of life'. Die 'missionaire presentie' wordt vervolgens op heel diverse wijzen uitgewerkt.

3. Ambitieus, maar nog weinig uitgewerkt, zijn de plannen om zich als kerken te presenteren tijdens de komende Olympische Spelen via het project 'Kroon des Levens". Zo wordt er bij een kerk aan de voet van de Acropolis een mini-museum ingericht, waar de herinnering aan de apostel Paulus wordt verlevendigd. Daar zal opnieuw de 'onbekende God' worden geproclameerd, nu niet aan geleerden en filosofen maar aan sportliefhebbers uit alle landen ter wereld. In de zomerhitte-smog zal aan de dorstigen onder hen 'levend water' om niet worden aangereikt door gedienstige studenten.

Interessanter waren de werkbezoeken aan diverse plaatsen in de binnenstad van Athene, waar de kerk present is: zoals opvangcentra voor prostituees en drugsverslaafden en diverse eet- en slaapgelegenheden voor honderden vluchtelingen en asielzoekers. Indruk maakte het project 'Helping Hands', een eigentijdse ark voor straatkinderen. Een orthodoxe priester zet zich op charismatische wijze in voor hen die geen helper hebben. Het project kreeg nationale bekendheid en steun en bracht meer openheid in de Orthodoxe Kerk, hoewel de hiërarchie ook krachtig tegenwerking biedt. De priester werkt onbekommerd met protestanten en moslims samen ter wille van de armen. Velen van de kinderen vinden een nieuwe toekomst en leren op hun beurt al heel vroeg zich vanuit de liefde van Christus in te zetten voor anderen.

Pakkend was het relaas van Victor, een jonge voorganger uit Moskou. Zijn kerkgebouw bood onderdak aan de conferentie. Hij vertelde over allerlei vormen van sociaal werk ten behoeve van en met migranten, zoals Russen, Bulgaren, Oekraïners en Roemenen die in zijn wijk wonen en van wie velen de weg naar zijn christelijke gemeenschap hebben gevonden. De migrantenproblematiek in Griekenland is gigantisch: ongecontroleerd stromen migranten binnen en niemand weet daar nog goed mee om te gaan. Hoewel het land bij toeristen bekend staat om zijn gastvrijheid, kent het de hoogste graad van vreemdelingenhaat.

Niet zelden zijn het de vluchtelingen en asielzoekers, die de liefde van Christus belichamen en uitdragen. In hun getuigenis vormen deze christenen van buiten een uitdaging aan de autochtone kerken tot missionaire vernieuwing. Een levende illustratie daarvan was het getuigenis van een Afghaanse jongen van voorname komaf. Nadat zijn hele familie door de Taliban was uitgemoord, werkt hij nu op zijn vluchtadres in de suburbs van Athene aan verzoening tussen christenen en moslims, doordat hij 'toevallig' was aangeraakt door een woord van Jezus uit de Bergrede.

Het trof mij overigens te horen dat de samenwerking tussen de kerken in Athene nog steeds wordt bemoeilijkt door diep geslagen wonden die de strijd van de Tweede Wereldoorlog daar heeft veroorzaakt.

4. De focus was niet alleen gericht op Athene. Er waren ook rapportages van missionair werk in andere Griekse steden. Bijzonder is de recente geschiedenis van de Grieks Evangelische Kerk in Volos. De charismatische voorganger Meletis Meliatides greep, getroffen door de apostolische oproep om 'vooraan te staan in goede werken' (Titus 3:8), naar bezem en kruiwagen en begon met zijn gemeenteleden de straten van de stad te reinigen en zwerfhonden te vangen. Hij kreeg het voor elkaar bijbels te verspreiden onder militairen door er het stempel van de Orthodoxe Kerk in te zetten. Deze belangeloze inzet voor de stad heeft de gemeente veel good will gegeven, inclusief goede verhoudingen en zelfs samenwerking met de Orthodoxe Kerk. Kort geleden bood Volos gastvrijheid aan een milieuconferentie van de CEC.

Het voorbeeld van Volos vindt navolging in het naburige Tessalonici. De Evangelische Kerk heeft gekozen voor wat men herhaaldelijk noemde 'niet bedreigende manieren van evangelisatie'. Op diverse plaatsen in deze miljoenenstad zet men zich in voor vluchtelingen, asielzoekers; voor drugsverslaafden en ontheemde kinderen; voor slachtoffers van de misdaad en van prostitutie. Men wil er zijn voor de ander in samenwerking met de autoriteiten van de stad. Opvallend is de eenheid tussen de kerken en de voorgangers, waarbij de pinksterkerken ook hier weer wervend vooropgaan.

5. Concluderend kan gezegd worden dat Athene het beeld weerspiegelde van een stad waar de verbreiding van het Evangelie op ongedachte wijze plaatsvindt. Het zijn niet zozeer de oude instituties, die hun taak verstaan. De hiërarchie van de Grieks-orthodoxe Kerk lijkt weinig te hebben met 'zending' en is volgens velen vooral geïnteresseerd in de bevestiging van de status quo. Ook de 'historische' protestantse en evangelische kerken zijn te zeer met de eigen denominaties bezig. Aan de basis evenwel is van alles in beweging.

De 'kerk' is weer present in de centra en de marginale gebieden van de stad. En juist waar christenen zich over kerkelijke grenzen heen begeven onder hen die de verliezers zijn, bewijst zich de kracht van het Evangelie. In de rauwe realiteit van de binnensteden is denominationalisme onbekend en weet niemand meer van tegenstellingen tussen 'oecumenici' en 'evangelischen'. Ook veel zendingsmensen van traditionele zendingsorganisaties uit het buitenland worden bekeerd tot een inclusieve manier van denken, waarbij praktische samenwerking met moslims niet wordt geschuwd.

Vanuit deze geest klonk aan het eind van de consultatie de oproep aan de kerken om te zoeken naar een betrouwbare aanwezigheid aan de basis. Er is een nieuwe visie en nieuw beleid nodig wat betreft de roeping van de kerk in de stad. De uitnodiging om te worden bevrijd tot de navolging van Christus en dienstvaardige presentie mogen niet langer tegenover elkaar staan.

Het is daarbij van groot belang dat, zo werd gezegd, de kerk haar middenklasse-benadering verlaat en de 'vreemdeling' herontdekt in relatie tot het 'vreemdelingschap' dat zij aangaande zichzelf belijdt. De traditionele kerken moesten leren zelf te gast te zijn van vreemdelingen en ontheemden, om te worden verrijkt door hun ervaringen en inzichten. Zij die vaak eenzijdig zijn gezien als bedreiging of object van onze ontferming en zorg, blijken in de levende ontmoeting niet zelden op verrassende wijze 'gift-bearers', subject van evangelieverkondiging en dienst, te zijn.