| Uit: Wereld en Zending, door drs. Wout van Laar |  |
| Naar integratie van migrantenchristenen in Europa? |  |
De casus van Nederland
Twee jaar geleden vierde de Nederlandse Zendingsraad zijn vijfenzeventigste verjaardag in Rotterdam. Thema van deze gebeurtenis was: ‘De wereldkerk op de vierkante kilometer'. De deelnemers aan de viering brachten bezoeken aan zeven verschillende migrantenkerken in een deel van de wijk Cool, in het hart van de stad, waar in totaal ongeveer 5.000 mensen leven, waarvan meer dan de helft ‘allochtonen'.
In vroeger tijden vertrokken zendelingen via de Rotterdamse haven naar verre en vreemde streken. Door Jezus' liefde en andere motieven gedreven droegen zij het Evangelie naar gebieden overzee. Zij trokken van West naar Oost en naar Zuid. Die tijden zijn voorbij. Op de plek waar zij scheep gingen, wonen nu de vreemdelingen zelf. Vandaag komen uit diezelfde verre landen evangelisten deze kant op, naar Nederland en andere landen van Europa. En met hen arriveren duizenden anderen, in de hoop op vrijheid, geluk, toekomst. Niet-westerse geloofsgemeenschappen bloeien in veel delen van de stad. Op plekken waar dertig jaar geleden de christelijke presentie vrijwel was verdwenen, is het christendom terug. Rotterdam telt zeker 95 migrantenkerken, afkomstig uit Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Velen van die kerken zijn krachtig missionair aanwezig. Verspreid over Nederland zijn er honderden migrantenkerken te tellen . 1)
Deze werkelijkheid biedt de kerken van het Westen unieke kansen om de wereldkerk op eigen bodem te ontmoeten. De oude Europese kerken zien zich geconfronteerd met nieuwe gezichten van christendom om de hoek van hun eigen kerkgebouwen en in hun parochies. Zij worden uitgedaagd door tot nu toe onbekende uitdrukkingen van christelijk geloof, vanuit de hele wereld. Ongewone Afrikaanse, Braziliaanse en Chinese vormen van christendom geven kleur aan multi-etnische steden als Rotterdam, Madrid en Londen. Op een doorsnee zondag kom je meer niet-westerse christenen tegen op weg naar een van hun plaatsen van samenkomst dan christenen van ‘witte' gevestigde denominaties onderweg naar hun kerkgebouwen. De veelheid van migrantenkerken in Europa weerspiegelt de veranderende condities op mondiale schaal. Drie aspecten zijn te noemen : 2)
Van zuid naar noord
In de eerste plaats moet de instroom van migrantenkerken in Europese landen worden verstaan in de context van migratie bewegingen die van zuid naar noord gaan. In de huidige wereld speelt internationale migratie een belangrijke maar vaak onvoldoend erkende rol. Als een wereldwijd fenomeen raakt migratie vrijwel elk niveau van het publieke leven en wordt zij gedreven door machtige economische, sociale en politieke krachten. Het aantal internationale migranten is de laatste decennia toegenomen van 75 miljoen tot 200 miljoen, inclusief 9,2 miljoen vluchtelingen. Dit staat gelijk aan het aantal inwoners van het huidige Brazilië, het vijfde land in grootte ter wereld. De aantallen groeien snel en migranten treft men vandaag in alle delen van de wereld. In de ‘ontwikkelde wereld' is hun aantal gestegen tot 110 miljoen (60% van alle migranten in de wereld ). 3) Volgens statistieken van de Nederlandse regering vestigden zich in het jaar 2000 honderd duizend Afrikanen in dit land. En dan gaat het alleen over hen die over een legale status beschikken; de aanwezigheid van talloze niet-geregistreerde Afrikanen is officieel niet erkend. Het werkelijke aantal immigranten zou wel eens het dubbele kunnen zijn van wat de officiële cijfers zeggen.
Het is voornamelijk ten gevolge van de enorme migratiestromen die door de wereld gaan dat het goede nieuws van Jezus vandaag over de aarde wordt verspreid. In veel gevallen gebeurt dit spontaan, niet georganiseerd en buiten de controle van de hoofdkwartieren van de zendingsorganisaties in het Westen om.
Postwesters christendom
In de tweede plaats weerspiegelt de veelheid van migrantenkerken de enorme veranderingen binnen de wereldkerk. Gedurende de laatste decennia is de wereldkaart van het christendom ingrijpend gewijzigd. Het zwaartepunt van het wereldchristendom heeft zich definitief verplaatst van het Noordelijk naar het Zuidelijk Halfrond. Terwijl in het Noorden de kerken vaak worstelen om te overleven, zijn in het Zuiden veel kerken explosief gegroeid. Lamin Sanneh, een theoloog uit Gambia, signaleert twee ontwikkelingen die gelijk op gaan: er tekent zich een post- christelijk Westen af, met als keerzijde een snel in betekenis toenemend post- Westers christendom. 4) Bijna tweederde van alle christenen leven in Afrika, Latijns-Amerika en Azië. Kerken en missionaire organisaties zijn zich doorgaans onvoldoende bewust van het feit dat het christendom opnieuw een niet-westerse religie is.
Als de ontwikkelingen doorzetten zouden Europese christenen in korte tijd niet meer dan een fragment zijn van een niet-westerse meerderheid, waar charismatische en pinksterchristenen de boventoon voeren. Vooral kerken en bewegingen uit die tradities weten grote aantallen mensen te trekken. Zij bieden nieuwe inspiratie en hoop aan miljoenen mannen, vrouwen en kinderen. Het pentecostalisme kan gezien worden als de snelst groeiende uitdrukking van het christelijk geloof ooit. De half miljard ‘pentecostals' en charismatische christenen zijn voornamelijk Aziaten, Afrikanen en Zuid-Amerikanen. Van elke vier christenen op aarde is er telkens één een pinksterchristen .
5) De werelddelen waar de meeste (jonge) mensen wonen, zijn de gebieden waar de grootste expansie van het pentecostalisme heeft plaatsgevonden. Wij zijn getuige van een snelle ‘pentecostalisering' van het wereldchristendom, die grote gevolgen zal hebben voor het toekomstige karakter van de wereldkerk. Ook in ons continent wordt het christendom door de aanwezigheid van migrantenkerken meer en meer gestempeld door de in betekenis toenemende ‘Geest'-kerken van Afrika, Latijns-Amerika en Azië. In het fenomeen van de migrantenkerken hebben wij niet te doen met exotische resten uit de oude ‘zendingsdoos' zoals sommigen nog steeds volhouden, maar zien wij ons geconfronteerd met voorposten van het christendom van de toekomst.
De kerken van het Zuiden laten zich niet langer drukken in de westerse categorieën van ‘oecumenical' en ‘evangelical', of ‘progressief' en ‘conservatief'.
Zij dupliceren niet langer wat hun wordt voorgezegd door de kerken van het Noorden en reageren op het evangelie op hun eigen, onderscheiden wijzen. Het wereldchristendom laat een rijke verscheidenheid van antwoorden zien op de uitnodiging tot navolging van Christus, zonder dat die antwoorden noodzakelijkerwijs passen binnen het framework van de Verlichting waarbinnen de moderne zendingsbeweging zich consequent heeft bewogen. Kenneth Cragg zei reeds veertig jaar geleden: ‘Het christendom moet bereid zijn om te sterven aan de gedachte dat de westerse vorm alleenrecht zou hebben, om op een authentieke manier te leven binnen de volheid van menselijke culturen. Christus, die zo lang is geassocieerd met Europa en Noord-Amerika wordt de Christus van de hele wereld'.
Van onderaf
In de derde plaats is het framework waarbinnen ‘zending' en ‘missie' vandaag plaatsvinden compleet veranderd. Het tijdperk van de moderne zendingsbeweging is voorbij. Het traditionele paradigma veronderstelde dat ‘zending' ging van noord naar zuid, van de rijke wereld naar de wereld van de armen, van de centra van de macht naar de periferie, van boven naar beneden. De ‘zendeling' vertegenwoordigde de rijke wereld en droeg doorgaans een bundel met geld en projecten mee. Aan het begin van de 21 ste eeuw zijn wij voornamelijk getuigen van het omgekeerde: de hoofdstroom van de missionaire beweging gaat van zuid naar noord en van zuid naar zuid, van de arme naar de rijke wereld, vanuit de marges naar de centra van de macht, van beneden naar boven.
Wat wij in onze generatie zien gebeuren herinnert ons aan de vroege kerk. De apostel Petrus spreekt tot de paria bij de tempelpoort: ‘Zilver of goud heb ik niet, maar wat ik heb geef ik u…'. 6) Het is door het spontane getuigenis van een stelletje asielzoekers dat de doorbraak naar de niet-joodse wereld plaatsvindt en het evangelie de hellenistische metropolis Antiochië bereikt. Joodse vluchtelingen -sommigen van Afrikaanse komaf- die volstrekt zijn aangewezen op de ontferming van anderen, proclameren in hun kwetsbaarheid ten overstaan van de alom tegenwoordige machten en goden van het Imperium Romanum : Jezus, de Gekruisigde, is Heer. 7)
In onze tijd komen de meest vitale uitdrukkingen van christelijk geloof vanuit de onderkant van samenlevingen. Christus wordt als de levende ontdekt op de meest desolate plaatsen van de aarde. In de dagelijkse strijd van overleven brengt hij hoop en troost. Op hun benen gezet en toegerust door zijn Geest geven armen wervend getuigenis van de hoop die in hen is. Wat wij vandaag op mondiale schaal zien gebeuren, herinnert aan het begin van Jezus' optreden. Niet in het voorname Jeruzalem en Judea, maar uitgerekend in het marginale en verdrukte Galilea vindt zijn boodschap herkenning. Daar ziet het volk dat in duisternis wandelt een groot licht. Het doet denken aan de woorden van Paulus: ‘Wat in de ogen van de wereld dwaas en zwak is, heeft God uitgekozen om de wijzen en sterken te beschamen' . 8)
Is het niet zo dat, ook in onze Europese steden, zending voornamelijk plaatsvindt vanuit de marges? In de periferie van onze steden verschijnt een nieuw christendom, dat vroeg of laat wat over is van het ‘oude' christendom van nieuwe impulsen zal voorzien. Zoals eerder fungeert de stad opnieuw als een broedplaats voor spirituele en sociale vernieuwing, evenals dat het geval was in de vroege kerk en tijdens de Reformatie van de zestiende eeuw .
9) Niet langer valt het te negeren: als nooit tevoren heeft de wereldkerk een multi-etnisch gezicht. Het is van levensbelang te erkennen dat het christendom van Europa breder is dan de traditionele uitdrukkingen daarvan, zoals die door de Verlichting zijn heengegaan. In de migrantenkerken worden de gevestigde Europese kerken uitgedaagd om hun ‘monoculturele' patronen tegen het licht te houden en zich te herbezinnen op de veranderde plaats en rol binnen de ene universele gemeente van Jezus Christus. Deze ekklesia , vrucht van God's way of globalisation (Philip Potter), is springlevend en manifesteert zich als een multiculturele werkelijkheid met een ongekende rijkdom aan oude en nieuwe tradities. Deze vormen potenties die eraan kunnen bijdragen dat Europa zijn ziel terugvindt. Wat wij tijdens onze generatie beleven brengt ons het Pinksterfeest in Jeruzalem in herinnering. Interculturele ontmoetingen met medechristenen overal vandaan kunnen iets krijgen van een voorproefje van wat de apostel Johannes op het eiland Patmos gezien heeft aangaande de toekomst: het loflied van ‘een onafzienbare menigte die niet te tellen was, uit alle landen en volken, van elke stam en taal' . 10)
Een passende metafoor ter ontwikkeling van een ‘multiculturele ecclesiologie' is het bijbelse concept van ‘lichaam van Christus'. ‘Wij zijn allen gedoopt in één Geest en zijn daardoor één lichaam geworden, wij zij allen van één Geest doordrenkt, of we nu uit het Joodse volk of uit een ander volk afkomstig zijn, of we nu slaven of vrije mensen zijn' . 11)
Rechten in het beloofde land
Zijn de kerken van Europa er klaar voor om op verantwoorde wijze in te spelen op de nieuwe verhoudingen binnen de wereldkerk en op wat de Geest daarin mogelijk bezig is te doen in de geschiedenis van de wereld? De meeste ‘mainline' kerken reageren traag en lijken vast te houden aan hun ‘monoculturele' patronen. Westerse zendingsorganisaties neigen ertoe de implicaties van het nieuwe paradigma dat zich aftekent te willen ontkennen.
Er worden verschillende antwoorden gegeven op het fenomeen van de migrantenkerken. De protestantse kerken in Nederland schoten lange tijd ernstig tekort. Na de Tweede Wereldoorlog slaagden zij er niet in om de migranten een geestelijk thuis te bieden.
Er bestond nauwelijks interesse ten aanzien van de opvang van Molukkers door de kerken. Ook bij de latere instroom van Surinaamse en andere groepen migrantenchristenen kwam het bleef integratie in bestaande kerken vrijwel uit. Migranten en hun kerkelijke organisaties werden bijna geheel ontkend in hun bestaan. Veel ‘witte' kerken beschouwen migrantenkerken nog steeds als resten uit een zendingsverleden dat zij al lang achter zich hebben gelaten. Of als een of ander godsdienstig bijproduct van de westerse wereld in de ‘derde wereld'. Nog steeds kan men spreken van een ‘ongemakkelijke relatie' tussen ‘oude' en ‘nieuwe' kerken in West-Europa . 12)
Dit kwam duidelijk naar voren tijdens de Twaalfde Assemblee van de Europese Raad van Kerken (KEK) in Trondheim (2003). Deze bijeenkomst gaf veel aandacht aan de zaak van migranten in Europa en hun rechten. Maar gedurende de sessies werd meer dan eens de vraag gesteld waarom zelfs niet een migrantenkerk was uitgenodigd voor de Assemblee. Doorgaans worden migranten beschouwd als object van sociale zorg; vaak staan zij in het rijtje van probleemgroepen. Het bestaan van soms vitale christelijke gemeenschappen onder hen wordt doorgaans over het hoofd gezien; laat staan dat zij als subject van hun eigen geschiedenis zouden worden begroet als partners in de ene zending van God. Een van de documenten van Trondheim prijst de rijkdom van de islam en andere niet-christelijke culturen als giften van God aan Europa. Het document gaat voorbij aan het grote aantal van levende niet-westerse christelijke tradities in ons continent. De aandacht die tijdens de zendingsconsultatie in Boedapest wordt gegeven aan de migrantenkerken is een indicatie dat er langzaam iets verandert.
In zeker opzicht vormen migrantenkerken een probleem, of zelfs een bedreiging voor de oude kerken. Zij verkondigen een evangelie dat door velen wordt beschouwd als conservatief en verouderd. Zij zouden een boodschap uitdragen die door de oudere kerken allang was losgelaten. Zij zouden een morele agenda voeren die in de westerse samenleving en de kerken niet langer acceptabel wordt geacht. Dat voert soms tot een laatdunkende houding: ‘conservatieve' migrantenkerken zouden zich eerst theologisch moeten laten upgraden, voordat zij zouden kunnen worden geaccepteerd in de ‘progressieve' oecumenische beweging . 13)
Aan de andere kant zijn er die de niet-westerse kerken romantiseren. Zij verwelkomen hen alsof alle heil nu uit het zuiden moet worden verwacht. Hun modellen en wijze van geloven zouden moeten worden gekopieerd. Anderen stellen voor, op grond van idealistische beelden om samenwerkingsprogramma's te starten ter revitalisering van de oude kerken in hun strijd om te overleven. Dan kan de ontmoeting zelf in de weerbarstige praktijk alleen maar tegenvallen en tot teleurstelling leiden. Het probleem is dat uiteindelijk de migrantenkerken lijken te moeten passen in de ‘oecumenische' of ‘evangelische' visie op de zending van de kerk.
Het gaat erom de migrantenkerken te respecteren in hun eigen agenda en het vaststellen van hun eigen prioriteiten. Hun eerste zorg heeft betrekking op de zoektocht naar de eigen identiteit. Hun gemeenschappen bieden een geestelijk thuis in een vreemde omgeving die hen niet begrijpt of zelfs niet accepteert. Het is opmerkelijk dat migrantenkerken, anders dan veel westerse christenen niet zozeer de culturele verschillen beklemtonen, als wel verlangen met anderen de eenheid in Christus te vieren, zoals die culturele grenzen overstijgt. Hun identiteit is niet bepaald door hun Afrikaan-zijn, noch door hun zwart zijn, maar door het christelijk geloof dat geen culturele of raciale grenzen kent . 14) In hun eigen verstaan heeft God hen in hun deelname aan de wereldwijde zending van de universele kerk, een unieke kans gegeven om het evangelie te verspreiden onder hen die dreigen verloren te gaan. ‘Zij zien zichzelf niet als ballingen, er opuit om terug te keren naar hun vaderland, maar identificeren zich eerder met de voormalige slaven in Egypte die door God in het Beloofde Land werden gebracht. Zij hebben een recht om hier te verblijven, zelfs als overheidspersonen of regeringen hun vertellen dat dit niet het geval is.' 15)
Een gave van God
Veel nieuwe oecumenische vragen komen boven: wat zal de oecumenische samenwerking in de nationale en regionale raden van kerken verstaan onder ‘integratie'? Zal de aanwezigheid van zoveel christenen onder de ‘vreemdelingen' de houding van witte christenen ten opzichte van vreemdelingen veranderen? De beste kans voor eenheid ligt niet in gemeenschappelijke documenten en confessies, noch in organisatiestructuren. Ook moet de relatie niet worden gedefinieerd in termen van filantropie, in diaconale schema's. Alleen werkelijk oecumenische relaties in wederkerigheid kunnen leiden tot vruchtbare samenwerking in Gods zending.
De Hispano-amerikaanse historicus en theoloog Justo Gonzalez beklemtoont terecht dat ‘de visie van ‘een onafzienbare menigte die niet te tellen was, uit alle landen en volken, van elke stam en taal veel meer inhoudt dan een beetje kleur en folklore brengen in onze traditionele diensten. Het houdt radicale veranderingen in van de manier waarop wij onszelf verstaan en de manier waarop wij onze zaken doen' . 16)
Vereist is een verandering in mentaliteit in de gevestigde Europese kerken en gelovigen ten opzichte van de ‘vreemdeling'. De komende jaren zal het er om spannen of ‘Fort Europa' zich nog meer zal verharden in een kille politiek die geen raad weet met de multiculturele en multireligieuze realiteit waarin wij leven, of dat ons werelddeel zich zal weten te ontkrampen ten gunste van een openheid die ruimte biedt aan het vreedzaam samenleven in een pluraliteit van culturen. De migrantenkerken vormen een uitdaging aan de vroegere mainline kerken om in een tijd van toenemende vijandigheid tegenover de vreemdeling een alternatieve omgangsstijl te laten zien, waarbij etnische tegenstellingen worden overstegen en de ‘andersheid' van de ‘buitenlander' niet als een bedreiging, maar als een belofte wordt beleefd en vruchtbaar gemaakt. Zo lang wij de nieuwe, ‘allochtone' kerken als exotische en tijdelijke verschijnselen zien, kunnen we hooghartig aan hen voorbijgaan en onze eigen vormen en tradities als normatief blijven zien. Hun blijvende aanwezigheid zal ons er meer en meer toe dwingen om te zien op hun rijkdom en giften. Wij zouden de variëteit van deze ‘buitenlandse' kerken in hun vitaliteit moeten zien als een bijzondere gave van God aan een geseculariseerde wereld, die wanhopig op zoek is naar nieuwe zingeving en hoop. Zij zouden kunnen bijdragen aan de vernieuwing van de hele kerk, door verzoening te brengen temidden van allerlei vormen van gebrokenheid in onze landen en samenlevingen. De spirituele ziekten en de crisis die het rijke Noorden teistert zou misschien wel eens genezing kunnen vinden als de stemmen van de niet-westerse wereld werkelijk zouden worden gehoord en verstaan.
____________________________________________________
1) Alle Hoekema en Wout van Laar (redactie), De wereldkerk op een km2. Migrantenkerken in Rotterdam , Nederlandse Zendingsraad, Utrecht 2004, dat portretten bevat van zeven migrantenkerken binnen een vierkante kilometer in de wijk Cool, in het geseculariseerde hart van deze havenstad.
2) Zie hierover uitvoeriger Wout van Laar, It's time to get to know each other, in: André Droogers, Cornelis van der Laan and Wout van Laar (eds.), Fruitful in this Land. Pluralism, Dialogue and Healing in Migrant Pentecostalism , Zoetermeer / Geneva WCC, 2006, p. 7-16
3) Statistieken uit Report of Global Commission on International Migration (GCIM) , 2005, www.gcim.org . in het jaar 2000 telde Europa 56,1 miljoen migranten (7,7% van de bevolking). Tenminste 5 miljoen van hen had toen een irreguliere status. Men schat dat elk jaar ten minste 500.000 ‘ongedocumenteerde' migranten in Europa arriveren.
4) Lamin Sanneh, Whose Religion is Christianity. The Gospel beyond the West , Eerdmans 2003
5) Allan Anderson, The Proliferation and Varieties of Pentecostalism in the Majority World, in: Fruitful in this Land , ibidem, p. 19-31.
6) Hand. 3, 6
7) Hand.11, 20
8) 1 Kor. 1, 27
9) Martien Brinkman, The Emergence of a New Kind of Christianity in West European Cities: A Dutch Reformed Assessment, in: Christine Lienemann-Perrin a.o. (eds.), in: Contextuality in Reformed Europe . The Mission of the Church in the Transformation of European Culture , New York 2004, p. 74
10) Openb. 7, 9
11) 1 Kor. 12, 13
12) Zie Jan van Butselaar, An Uneasy Relationship: ‘Old' and ‘New' Churches in Western Europe , in: Kwame Bediako a.o. (eds.), A new Day Dawning. African Christians Living the Gospel , Zoetermeer 2004, p. 179-192
13) Wout van Laar, Rol van migranten in zending Europa. Raad van Europese kerken bijeen in Trondheim, in: Centraal Weekblad , 11.7.2003, p.5
14) zie W. van Laar (red.), Zending in eigen huis. Een pleidooi voor veelkleurig getuige zijn in Nederland , Amsterdam: NZR 1998, 16-21
15) Claudia Währisch-Oblau, We shall be fruitful in this Land, in: Fruitful in this Land , ibidem, p. 42
16) Justo Gonzalez, For the healing of the Nations: The Book of Revelation in an Age of Cultural Conflict , Orbis Books, 1999, p. 92
Uit: Wereld en Zending, Tijdschrift voor interculturele theologie , 2007, 2 (Zending in Europa), p. 83-94 februari 2007, door drs. Wout van Laar