Peter Breure, ‘Believing without belonging? In search of new paradigms of church and mission in secularized and postmodern contexts,' Reflecties de consultatie over kerk en zending van de Wereldraad van Kerken, Berklum, Duitsland, juni-juli 2002

Believing without belonging?

In search of new paradigms of church and mission in secularized and postmodern contexts

Op uitnodiging van de Nederlandse Zendingsraad hebben Martijn van Laar en ondergetekende afgelopen juni een internationale consultatie bezocht van de World Council of Churches. Deze consultatie vond plaats in het Noord-Duitse Breklum en had als titel meegekregen: 'Believing without belonging?'. Na een lange en interessante treinreis, we hadden elkaar pas één keer gesproken, werden we ontvangen in het Christian Jensen Kolleg te Breklum. Het werd een interessante en leerzame week, te meer omdat het merendeel van de conferentiegangers gepromoveerde missiologen waren. Gaandeweg de conferentie bleek echter dat de bijeenkomst een milde mengeling was van academische discussies, warme praktische ervaringen uit het veld en warme ervaring van verbondenheid tijdens de dagelijks terugkerende gezamenlijke ochtendgebeden geleid door de inspirerende voorganger van de Iona Community, Peter Millar. Vanaf deze plaats wil ik u van harte bedanken dat u mij deze gelegenheid geboden heeft, als student, te proeven aan het werk achter de schermen van de Kerk van Jezus Christus.

Dialoog was de basis van de consultatie.
Dialoog tussen kerken van de westerse wereld en kerken in andere delen van de wereld. We zien in de westerse wereld een dalende lijn in betrokkenheid bij de kerk. Zijn er oorzaken aan te wijzen? Hoe gaan we er mee om? Wat nu als de kerk haar leidende rol in de samenleving verliest, in de politiek, maatschappelijke discussies, normen en waarden? Vragen waar men in het westen mee worstelt. Maar geldt dit ook voor kerken in de rest van de wereld? Hebben zij ook te maken met terugloop en hoe kijken zij aan tegen de terugloop bij ons. Presentaties uit Latijns-Amerika, Zuid-Afrika, Zuid-Korea en India lieten zien hoe de kerken daar eigenlijk tegen dezelfde problemen aanliepen betreffende secularisatie. Naast deze presentaties waren er presentaties en case-studies verzorgd door mensen uit de Verenigde Staten, Duitsland, Zweden, Groot-Brittannië, Oost-Europa, Rusland en Denemarken. Bovendien waren er werkgroepen rond verschillende thema's.

Vooraf was voor mij niet helemaal duidelijk wat er van mij verwacht werd en wat ik op deze conferentie kon verwachten. Het klonk als grote woorden een beetje veraf van de werkelijkheid op de kerkvloer. Wat moet ik daar als gewone simpele jeugdouderling (naast het feit dat ik theologie studeer)? En toch leek het me een uitdaging, daar mijn bijdrage te leveren aan een discussie die niet aan ons voorbij gaat, waarom lopen de kerken leeg, waarom zijn mensen minder betrokken, waarom zijn er zoveel mensen die wel in iets geloven, maar geen kerk bezoeken, waarom zoeken zoveel mensen hun heil letterlijk bij gebedsgenezers of hindoeïstische stromingen?

De tekst die voor u ligt, is geen uitputtend verslag geworden, wel wil ik enkele grote lijnen en enkele bespiegelingen met u delen. Alle presentaties en verslagen van werkgroepen verschijnen overigens t.z.t. in het tijdschrift International Review of Mission van december.

De eerste dag begon zoals elke dag met een korte liturgie. Heerlijk, je hebt een gezamenlijk begin. Daarmee spreek je uit dat je samen op wilt lopen, dat je open staat voor elkaar. We spraken de veelzeggende woorden uit:
De wereld is van God, de aarde en al de mensen,
Hoe goed is het hoe wonderlijk, samen te leven in eenheid
Liefde en geloof komen samen, rechtvaardigheid en vrede geven elkaar de hand
als Christus' discipelen hun mond houden zullen deze bouwstenen luid schreeuwen
open onze lippen o God, en onze monden zullen Uw grootheid prijzen.

De eerste spreker, George R. Hunsberger (Michigan) legde voor ons het probleem bloot, waar volgens hem de kerken in Noord-Amerika last van hebben: een identiteitscrisis. De kerk is Amerikaans gaan opereren. Men is religie gaan exploiteren als product. De dominee als marktkoopman, de Bijbel als merchandising en evangelisatie als marketing. Op deze manier worden gelovigen gemaakt tot consumenten. Bovendien werd religie iets voor de privésfeer. Volgens Hunsberger staan de christenen niet in de wereld, maar zijn ze van de wereld (af). De kerk moet zich realiseren dat ze in een bepaalde cultuur functioneert, maar dit mag niet leiden tot commercialisering van de kerk. Missie is niet een project, maar moet een basis van de gemeente zijn.

In de rest van de week volgden enkele voordrachten uit West-Europa die ronduit treurig waren. Uit bijdragen van Engelsen, een Zweedse en Duitsers bleek de lage kerkelijke betrokkenheid in die landen. Enkele procenten van de inwoners bezoekt op zondag nog een kerkdienst. In de voormalige DDR zijn de mensen zelfs niet meer bijgelovig volgens predikante Kersten Storch. In andere landen is het ongeloof minder groot. Alan Jamieson heeft in Nieuw-Zeeland onderzoek gedaan onder afhakers van een baptisten gemeente. De vragen die hij stelde waren naar de reden van hun afhaken en of ze hun geloof waren kwijt geraakt. De afhakers bleken veelal nog wel te geloven in 'iets', en sommigen zochten elkaar zelfs op in groepen.

De ervaringen en ideeën van de sprekers en deelnemers aan de consultatie liepen uiteen. Heeft de hele beleving rond de begrafenis van Queen Mum in Engeland iets met christelijk geloof te maken of is het puur publieke religie? We kwamen er niet uit, zelfs niet uit de vraag of de mens religie nodig heeft. Toch is er een gezamenlijk gevoel onder de conferentiegangers. De kerk heeft toekomst. Mensen zijn op zoek naar spiritualiteit en vinden die buiten, maar zeker ook binnen de kerk, in Thomasvieringen, Iona community en Taizé. 'Believing without belonging?' Geloven zonder bij een kerk te horen, het zal een steeds grotere plaats opeisen in onze samenleving. De kerk kan denk ik door deze vormen van spiritualiteit kritisch te volgen en open te staan voor vernieuwing een graantje meepikken van deze vormen.

Terugkijkend op de consultatie zijn er twee zaken die mij echt zullen bijblijven.
Ten eerste zending of missie is niet een achterhaald begrip. In sommige kringen in Nederland hangt rond het woord zending een zweem van kolonialisme en betweterigheid. Tijdens deze consultatie heb ik geleerd het woord meer de waarderen, maar misschien is het toch wel beter het woord missie te gebruiken. Missie dekt beter de lading dan zending in mijn beleving. Om de woorden van Hunsberger wat meer op mezelf toe te passen: Missie is niet iets wat je doet, missie is veelomvattender, missie heeft betrekking op wie je bent en wilt zijn in dit leven. Die levenshouding uitdragen mag ook zending of liever missie heten.

Het tweede dat mij is bij gebleven is de grote kloof tussen de grote geïnstitutionaliseerde kerken en de vrije vaak kleinere kerken. Beide functioneren ze in de westerse cultuur, beide hebben ze last van secularisatie en andere postmoderne ontwikkelingen, beide hebben last van ontkerkelijking, al lopen de grote kerken daarin echt wel voorop. Toch reageren ze verschillend op de ontwikkelingen. Als randkerkelijken in de kerk willen trouwen proberen de grote kerken 'klantvriendelijk' te zijn, terwijl de vrije kerken de vraag naar de essentie durven te stellen. Als ik de laatste regel zo teruglees klinkt het wat ongenuanceerd, maar het geeft te denken. Probeer je mensen te binden om een club te zijn, of wil je werkelijk gemeente van Jezus Christus zijn. Dat is de vraag die de (grote) kerken zich te weinig durven te stellen.

Afrondend wil ik nog het volgende kwijt. Tijdens de eerste maaltijd ontmoette ik Jyoti Sahi. We hadden een boeiend gesprek waaruit bleek dat hij onze westerse huiver voor New-Age spiritualiteit niet goed begreep. Als zoon van een praktiserende hindoe-vader en protestantse Engelse moeder is hij van huis uit opgegroeid met het idee dat beiden het goede met de wereld voor hebben. Hij kan geen van beide afvallen. Existentiële vragen over leven en dood hebben dan opeens geen helder antwoord meer. Kijken we om ons heen dan zien we ook in het westen dat mensen nog steeds behoefte hebben aan spiritualiteit. Ze vinden het in Stonehenge, Taizé, het voetbalstadion. Ligt daar niet onze blinde vlek? In de spiritualiteit?

Tenslotte de woorden die Peter Millar met ons bad aan het einde van de boeiende bijeenkomst: