Willingen 2002: Exit Missio Dei?

viering gouden jubileum van de vijfde wereldzendingsconferentie

1. Willingen 1952

De dramatische ontwikkelingen in China lagen vers in het geheugen. Mao en zijn communisten hadden daar de macht overgenomen en kerk en zending de wacht aangezegd. Kort voor die gebeurtenissen waren de verwachtingen in de zendingswereld ten aanzien van het land van de rijzende zon hoog gespannen; na eeuwen missionaire contacten en na een eeuw van intensieve missionering leken de velden nu wit om te oogsten. In 1948 waren er 6000 zendingsmensen in China werkzaam en stonden nog eens duizenden klaar hun aantal te versterken. Mao's acties veranderden deze dromen in luchtspiegelingen. Kort voor de conferentie in Willingen 1952 waren de laatste missionarissen en zendingsmensen uitgewezen; veel christenen waren om het leven gebracht of opgesloten in gevangenissen en werkkampen. De vraag was duidelijk: zending, kan dat nog? Zending, heeft het nog zin?

De afgevaardigden in Willingen 1952 waren voornamelijk westerse mensen, evenals dat het geval was op de eerste wereldzendingsconferentie in Edinburgh (1910). Velen was het niet gelukt Duitsland te bereiken. De conferentie zelf bleek geen succes. Men kon geen begaanbare weg vinden in deze moeilijke vragen, noch de verschillende meningen met elkaar verzoenen. Pas na afloop van de conferentie kwam er als late vrucht een 'Stichwort' naar voren dat de nieuwe interpretatie van zending moest aangeven: Missio Dei. Het kwam uit de pen van één van de deelnemers, Hartenstein, directeur van de Basler Mission. De geschiedenis zou de uitdrukking vooral verbinden met de naam van een Nederlandse missioloog, prof. Hoekendijk (Utrecht en later New York). Deze missio Dei werd het nieuwe zendingsbegrip. Daarin stonden (verbale) verkondiging van het evangelie en de oproep tot bekering niet langer voorop (of verdwenen zelfs soms geheel uit beeld), maar ging het om de komst van het rijk van God, van vrede en gerechtigheid. Zending was zending van God, 'onze' zending moest trachten te zien waar God in deze wereld aan het werk was en zich bij zijn pogingen tot vrede en recht aansluiten. De kerk had in deze opvatting slechts een ondergeschikte rol. Deze omschrijving doet uiteraard onvoldoende recht aan alle aspecten van het begrip missio Dei'; sommige missiologen (in Nederland b.v. Joh. Verkuyl) zagen wel degelijk een prioriteit voor verkondiging en bekering in die visie en legden sterk de nadruk op een trinitarische invulling van het 'Dei', zodat het werk van de Zoon en van de Geest evenveel aandacht kregen als dat van de Schepper. In het algemeen echter ging de uitdrukking functioneren zoals boven aangegeven: zending, dat is ontdekken waar God in de wereld aan het werk is.

2. Willingen 2002

3. Congres

4. Lezingen

De Duitse hoogleraar Wolfgang Günther uit Hermannsburg gaf een boeiend overzicht van de betekenis van de wereldzendingconferenties in de afgelopen eeuw. Hij gaf een fraaie omschrijving van het doel van deze conferenties: in de pas blijven met Gods zending. Een paar karakteristieken zijn in alle conferenties terug te vinden. Günther noemde de volgende: het feit dat men zich geroepen weet tot zending; dat zending geen hobby van de enkeling is maar behoort tot het zijn van de kerk; dat elke conferentie iets nieuws wil ontdekken aan de zending; dat elke conferentie een combinatie is van ernstige bijbelstudie en diepgaande analyse van de situatie in de wereld. De zendingsconferenties van na de tweede wereldoorlog verdeelde hij in drie perioden. Van 1947 (Whitby) tot 1980 (Melbourne) was, onder invloed van Nederlandse missiologen, de belofte van Gods toekomst het leidende motief. Dat werd anders in San Antonio (1989) waar toenadering tussen verschillende meningen tot stand kwam en in Salvador (1996), waar verscheidenheid als fundamenteel gegeven in de zending werd erkend.

De leiding van de conferentie had moeite gedaan het concept missio Dei ook te laten belichten door mensen uit Afrika, Azië en Latijns Amerika. Voor Afrika kwam dr. Klaus Nürnberger uit Pietermaritzburg, Zuid-Afrika, naar voren. De keuze voor deze inleider werd door zwarte Afrikanen aanwezig op het congres niet altijd begrepen: was er geen zwarte vertegenwoordiger uit Afrika te vinden geweest? Volgens de leiding was dat niet gelukt. Prof. Nürnberger legde met behulp van veel 'sheets' uit hoe de ontwikkelingen in Afrika, van traditioneel naar modern denken, al dan niet hadden plaatsgehad. Hij stelde voor dat we in kerk en zending ons niet steeds krampachtig afvragen hoe wij moeten antwoorden op de nood der wereld, maar hoe God antwoordt op de nood der wereld. Verder wees hij op de dramatische economische ontwikkelingen in een tijd van globalisering, die Afrika meer en meer marginaliseren. Uit zijn verhaal werd tenminste duidelijk dat het concept missio Dei in Afrika geen grote rol had gespeeld. Andere vragen zoals van kerk zijn in een situatie van schrijnende armoede, zijn meer relevant en urgent.

De bijdrage uit Azië kwam van de Koreaan dr. Soo Il Chai. Hij vertelde dat er weinig Aziaten en geen enkele Koreaan in Willingen 1952 waren geweest. Het concept missio Dei was in zijn land dan ook betrekkelijk onbekend, al kreeg het idee erachter een pregnante vertaling in het werk van Urban Rural Mission (URM), waarin kerken zich actief naast de armen opstellen. Dr. Chai deelde verder mee dat er een einde is gekomen aan de groei van de traditionele kerken in Korea. Het lijkt erop dat kerken geen antwoord kunnen geven op de nieuwe religieuze vragen van een jongere generatie, die zich daarvoor dan wenden tot oude of nieuwe religies. Zending is echter als vanouds sterk in Korea; wereldwijd werken er 7000 Koreaanse zendelingen in 145 landen. Het probleem waar de Koreaanse kerken mee worstelen is niet langer het verschil tussen 'ecumenicals' en 'evangelicals' op basis van de interpretatie van missio Dei, maar het verschil tussen rijke en arme kerken. De welvaartstheologie helpt bepaald niet om deze scheiding ongedaan te maken.

De rooms-katholieke bevrijdingstheoloog dr. Paulo Suess uit Sao Paulo , Brazilië, had wel een positief bericht over de betekenis van missio Dei in zijn situatie. Zonder dit concept zou zending, of het nu gericht is op woordverkondiging of sociale actie, al gauw fundamentalistisch zijn geworden, zo zei hij. Er is een duidelijke relatie met de prioriteit van de armen, waar de bisschoppenconferentie van Medellin later over zou spreken. Door deze keuzes kan het gebeuren dat priesters gewijd worden aan de voet van de afvalbergen van Latijns-Amerika waar de armsten van de armen leven, ook al vindt Rome dat geen geschikte liturgische omgeving voor zo'n plechtigheid. Hij gaf aan wat de spanning in de missio Dei- missiologie is, namelijk het feit dat God weliswaar in de wereld aanwezig is maar dat wij niet over Hem kunnen beschikken. In dit concept komt wel, volgens hem, de universaliteit van het heil uit, dat maar niet slechts voor een kleine groep bevoorrechten bestemd is. Gods liefde voor de mensen komt in alle religies naar voren, aldus Suess. De kerk is van belang als voorbeeld van een niet-individuele (heils)gemeenschap, een duidelijk anti-beeld tegenover de privatiserende tendensen in de huidige cultuur. Missio Dei roept op tot internationale solidariteit met en nationale bevrijding van de armen. Het betoog van prof. Suess kreeg weinig reacties. Het was daarvoor te zeer een herhaling van de overtuigingen en uitgangspunten van de inmiddels klassieke bevrijdingstheologie, met weinig nieuwe aanzetten. Zo was het opvallend dat de groei en de betekenis van de Pinksterbeweging in Latijns-Amerika door hem niet werden genoemd, ook niet toen hem daarnaar gevraagd werd. Het versterkte daarmee de indruk dat missio Dei en de concrete uitwerking ervan achterhaalde concepten zouden zijn.

Een laatste bijdrage kwam van de hoogleraar Theo Sundermeier uit Heidelberg , Duitsland. In een boeiend betoog ging hij in op de ontwikkelingen sinds Willingen 1952. Toen was de stemming in de zending zo pessimistisch dat het wel leek of iedereen dacht: redden wie zich redden kan! Nu echter heeft men ontdekt dat we met het project van Hoekendijk in een val zijn gelopen waar we ons slechts met moeite uit zullen kunnen bevrijden. Sundermeier noemde enkele opvattingen die volgens hem niet de zending definiëren. Daaronder rekende hij 'kerkgroei'; zending is niet in de eerste plaats op kerkgroei gericht. Verder is zending geen ontwikkelingshulp of diaconaat; hoe belangrijk ook, zending kan daarin niet opgaan. Tenslotte betoogde hij dat er zonder zending geen dialoog met andere religies mogelijk is; pas op grond van een duidelijke eigen overtuiging, die wil werven (christelijk geloof is altijd missionair van karakter!) kan een waarachtig gesprek met de ander plaatsvinden.

Daarom zal vandaag opnieuw de identiteit van zending moeten worden geformuleerd. Identiteit bestaat volgens de sociologen uit vier aspecten: een innerlijk, een uiterlijk, een historisch ('de weg') en een tijdgeoriënteerd aspect. Het innerlijk aspect van de zending is volgens Sundermeier het geloofsgeheim dat door de Schrift in Jezus voor ieder toegankelijk wordt gemaakt. Het uiterlijk aspect omschreef hij met het woord vrijheid. Zending is vrij zijn en behoort een beeld te tonen van de liefde van God, van respect voor anderen. Kernwoord voor de zending is niet 'partnership' (Whitby!) maar vriendschap, zoals God die met Abraham had, zoals Jezus die met zijn discipelen had. Een vriend kan zich verheugen in het feit dat de ander anders is. Dan kan dialoog plaatsvinden, dan kan waarachtig worden geluisterd.

De weg van de zending is er één van pluraliteit. Sundermeier zette zich af tegen allerlei pogingen tot kerkhereniging in de wereld, die uiteindelijk weinig anders opleveren dan een versterking van de macht van de centrale autoriteit in de kerk en weinig mensen bewegen zich te bekeren: verscheidenheid is geen doodzonde. Ook ethnische verscheidenheid behoeft, volgens Hand. 2, niet langer vervreemdend te zijn of vijandschap te scheppen. Ten aanzien van religieus pluralisme bekritiseerde hij die godsdienstwetenschap die ervan uitgaat dat alle godsdiensten gelijk zijn. Wie geeft iemand het recht uit te maken wat de waarde van een andere religie is? Het getuigt van een arrogante houding. In feite is de pluralistische theologie der religies niet pluralistisch genoeg. 'Maar gij, gaat gij henen….' Tenslotte heeft zending een opvatting over tijd; dat is volgens hem de hoop op de spoedige komst van Gods rijk. Dat is wat anders dan de 'shalomisering' van het leven waar Hoekendijk ons mee heeft opgezadeld. In Christus is die hoop gegeven als een 'futurum preaveniens': Hij is aanwezig en zal aanwezig zijn (Luc. 24). Zending, aldus Sundermeier, moet zich eindelijk eens bevrijden van masochistische schuldbelijdenissen en aan het werk gaan om de toegang tot het geheim van Christus voor de wereld te openen.

5. Balans

6. Conclusie