Wout van Laar, ‘Consultatie Latijns-Amerikaanse Raad van Kerken (CLAI) en
Wereldraad van Kerken (WCC) in Santiago de Chile, 28-31 oktober 2003 “Geloof, Heelmaking en Zending”

Consultatie Latijns-Amerikaanse Raad van Kerken (CLAI) en Wereldraad van Kerken (WCC) in Santiago de Chile

1 Eind oktober vond in Malloco, even buiten Santiago, Chili, een bijzondere consultatie plaats. Vijftig gedelegeerden uit protestantse kerken van uiteenlopende achtergrond en uit alle delen van Latijns-Amerika, beraadden zich op de dienst van de genezing als wezenlijk onderdeel van de zending van de kerk. Ook enkele gasten uit de Cariben, Afrika, Azië, Europa en Noord-Amerika namen deel aan dit beraad, dat was georganiseerd door de Wereldraad van Kerken (WCC) en de Latijns-Amerikaanse Raad van Kerken (CLAI).

Opmerkelijk aan deze oecumenische bijeenkomst was, dat pinksterchristenen veruit in de meerderheid waren . De nieuwe verhoudingen drukten hun stempel op het samenzijn. De aanwezigheid van bisschop Francisco Anabalon, moderator van het Comité van Evangelische Organisaties (COE) en conservatief kopstuk van het Chileense protestantisme op een door Genève geïnitieerde bijeenkomst was in de jaren tachtig, toen ik als zendingspredikant in Chili werkzaam was, volstrekt ondenkbaar. De tijden zijn veranderd. De bazuin van de bevrijdingstheologie wordt niet langer gehoord. Wat niet wil zeggen dat de aandacht voor gerechtigheid geheel is verdwenen. Maar die is nu verbonden met het zoeken naar spiritualiteit. Het evangelie wordt nu, zoals ook elders in de wereld naar voren komt, vooral verstaan als een kracht tot heelmaking en verzoening.

Chili was nog amper bijgekomen van de dertigjarige herdenking van zijn 'elfde september': de bloedige staatsgreep van generaal Pinochet in 1973 heeft onuitwisbare sporen nagelaten. Voor velen is er nog geen gerechtigheid; maar het raakte mij diep voor het standbeeld te staan van Allende, bij het paleis waar deze onvergetelijke president de dood vond. De waarheid kan weer worden gezegd. Toch noemden Chileense vrienden hun samenleving gebroken en ziek. Mensen verdringen zich in de jacht op geld en goed. Er is onverschilligheid voor de armen, velen lijden onder resignatie en depressie.
Het protestantisme groeit (15% van de bevolking, waarvan ruim 90% pinksterchristenen!) en timmert aan de weg. Twee voorbeelden van emancipatie: even buiten Santiago passeer ik, in een nog kale vlakte, de contouren van een pompeus Protestants Kerkhof, met boven de poort: 'De Weg naar Kanaan'. Tijdens Allerzielen is het er -o, roomse zuurdesem!- drukbevolkt met bloemenleggers. Een dag eerder vond, tijdens een publieke pinksterviering met de burgerlijke autoriteiten, op een stadsplein de herdenking van de Reformatie plaats rond de buste van Maarten Luther. De verleiding is groot om nu een tegenmacht te vormen tegenover de RKK, nu aan een discriminatie van eeuwen een eind is gekomen.

2. De doelstelling van de consultatie was tweeledig :
ten eerste om ervaringen op het terrein van de dienst van de genezing met elkaar te delen en daarbij in het bijzonder te leren van de ervaringen van pinksterkerken. Ten tweede om in de reflectie de plaats en de rol van de Heilige Geest in de zending en in relatie tot de dienst der genezing van de kerk scherper te krijgen.
Jacques Matthey, directeur van de zendingsafdeling de Wereldraad, benadrukte in zijn introductie dat de consultatie in een reeks van conferenties staat in de aanloop naar de wereldzendingsconferentie van Athene "Come, Holy Spirit, heal and reconcile your church!" (mei 2005). In 2002 werden er twee gehouden, te weten in Londen en in Accra, Ghana.
Matthey herinnerde aan de consensus die men in Londen bereikte over de kerk als 'healing community': "Als heelmakende gemeenschap is de kerk geroepen om een veilige plek te zijn, een plek waar je verhalen kunt vertellen van nood en genezing, waar je problemen en pijn kunt delen zonder te worden geoordeeld; een plek waar je gebed kunt vragen om genezing als wel om kracht om het vol te houden; een plaats om een theologie van heelmaking te ontwikkelen; een plek waar je hulp kunt vragen waar geen geld en het omarmen van bijzondere rituelen als voorwaarden zijn vereist".
Over een ding bestond tijdens de consultatie geen verschil van mening: Gods genezende werk raakt niet alleen het lichaam, maar heeft te maken met het integrale heil van mensen en met de transformatie van familierelaties en sociale verhoudingen.

3. Voor de vertegenwoordigers uit de pentecostale traditie was het thema niet onbekend. Een van de vier pijlers van het pentecostalisme is: Jezus Christus heelt! Tal van getuigenissen gaven daaraan, soms op ontroerende wijze, uitdrukking. Casussen uit Argentinië, Nicaragua, Jamaica en de Verenigde Staten werden gepresenteerd en kregen uitvoerig aandacht. In gebieden waar gezondheidszorg voor de massa ontoegankelijk is, blijft alleen de weg naar boven open: "Heer, ik heb geen geld voor de dokter, maar ik heb u leren kennen als een God die leeft". Een indiaanse voorganger uit het Andesgebergte van Peru: "Wij kunnen geen grote projecten aanbieden, maar wij staan midden tussen de armen en nemen de woorden van Petrus tot de verlamde over: zilver of goud hebben we niet, maar wat wij hebben geven wij u: in de naam van Jezus, sta op en wandel!" Uit de getuigenissen bleek weer eens hoe velen de weg van de navolging en de christelijke gemeenschap vinden in de weg van genezing, van henzelf of van vrienden en buren. Talloze jongeren in uitzichtloze buurten worden genezen van drugs, alcohol en delinquentie doordat zij opname vinden in heelmakende gemeenschappen, waar zij hun waardigheid en gevoel voor eigenwaarde terugvinden.

Veel vragen werden opgeworpen, sommigen bleven onbeantwoord: wat zijn de oorzaken van ziekten, is er een directe relatie tussen ziekte en zonde? Wat moeten we aan met de situatie waarin zij die in geloof bidden geen genezing vinden? Richt de ongenuanceerde bewering dat wie maar geloof genoeg heeft, zal worden genezen niet ongelooflijk veel schade aan? In hoeverre beinvloedt de context waarin het miraculeuze en wonderverhalen in de volkscultuur een grote rol spelen (Isabel Allende) de omgang met ziekte en genezing?

4. De Brief aan de Kerken, die als slotdocument wordt opgesteld, geeft samenvattend een goede indruk van de discussie. Na een appèl op de kerken om de dienst van de genezing te zien als integraal onderdeel van de zending van de kerk, volgt een opsomming van obstakels, uitdagingen en wegen om te komen tot heelmakende gemeenschappen.

Als obstakels worden genoemd:

• een gereduceerde bijbelinterpretatie die heelheid niet verbindt met het integrale heil in het perspectief van het Koninkrijk van God;
• rationalistische vooroordelen tegen geestelijke en bovennatuurlijke manifestaties, waarbij 'healing' wordt vereenzelvigd met excessen en negatieve praktijken van sommige kerken en religieuze bewegingen;
• fixatie op massa evangelisatie ten koste van de integrale dienst der genezing van de plaatselijke kerken en kleinere gemeenschappen;
• ontbreken van een evenwichtige verbinding tussen wetenschap en geloof, medische behandeling en gebed;
• commercialisering die genezing maakt tot een product van de religieuze markt, niet zelden gepaard gaande met hoge verwachtingen aangaande onmiddellijke genezing;
• het ontbreken van heelheid in gemeenschappen en bij voorgangers, waardoor de dienst der genezing naar anderen toe geblokkeerd wordt;
• een tekort aan geloof, zowel van zieken als van hen die voor hen bidden; maar niet minder een gebrek aan een adequate pastorale begeleiding, met gebruikmaking van methoden die een verantwoorde diagnose mogelijk maken en ziekten kunnen worden voorkomen.

De volgende uitdagingen en wegen worden aan de kerken voorgehouden:

• de erkenning dat de dienst der genezing integraal onderdeel is van de verkondiging van het Evangelie. Daarbij herinneren pinksterchristenen ons eraan dat zieken niet zelden genezing vinden door directe goddelijke tussenkomst;
• werken aan gemeenschappen die zorg geven aan hun voorgangers en hun gezinnen, opdat wij samen de dienst der genezing aan de samenleving en de wereld aanbieden;
• blijven uitgaan van een integrale dienst der genezing, die veranderingen bewerkt op alle terreinen van het leven, die ons leert ons als verantwoorde burgers gedragen;
• de inzet voor onderwijs met een multidisciplinaire scopus ten aanzien van preventie als deel van de dienst der genezing en gevoed door levende spiritualiteit, bijbelstudie en vertrouwen in God;
• werken aan solidariteit tussen heelmakende gemeenschappen, waar wordt gebeden voor de zieken, waar de liturgie ruimte voor genezing biedt, waar ervaringen kunnen worden gedeeld, waar kan worden geleerd hoe gebroken relaties kunnen worden geheeld binnen de gemeenschap, tussen mannen en vrouwen, in gezinnen, ten aanzien van de bredere samenleving en het milieu;
• een gastvrije gemeenschap zijn die andersbegaafden verwelkomt en hen waardigheid en eigenwaarde verleent, onder meer door ruimte te geven aan hun talenten en gaven;
• inspiratie vinden in het model van de lijdende knecht, de verwonde genezer, teneinde zo als heelmakende gemeenschap een eigenlevensstijl te ontwikkelen, waarbij goedkope vormen van triomfalisme en een pessimistische houding die tot verlamming leidt worden vermeden.

4. Op Hervormingsdag vond een panel plaats in het gebouw van de Comunidad Teologica Evangelica (CTE) over de betekenis van de Reformatie vandaag. Daarin benadrukte Israël Bautista, secretaris generaal van de CLAI, dat het protestantisme vandaag er niet langer is voor de armen, maar een beweging van de armen is geworden. "Er is geen arme wijk meer in Latijns-Amerika of er zijn evangelische en met name pinkstergelovigen". Hij onderstreepte de noodzaak tot bijbels-theologische verdieping. Indrukwekkend was de samenkomst die avond in de Iglesia Metodista Pentecostal van een arme en als no go area bekend staande buitenwijk in Santiago. Lofprijzing en getuigenissen wisselden elkaar af. In een preek van anderhalf uur gaf de Cubaan Bautista voorbeelden van de verrassende aanwezigheid van God aan de basis, in de lokale gemeenten in de dagelijkse strijd van overleven, temidden van armoede en rechteloosheid. "Wij hebben de hoop niet verloren. God is levend onder ons, midden in onze armoede. En waar wij niets hebben, schenkt hij op paradoxale wijze overvloed, genoeg om met anderen te delen!" De CLAI lijkt de weg terug naar de bases van de kerken te hebben gevonden en daar kan voor de oecumenische beweging alleen maar goeds van komen.

Ook tijdens de evaluatie van de conferentie en de voorstellen tot een follow up in de landen en regio's van Latijns-Amerika, klonk de wil en overtuiging door om waar maar mogelijk te werken aan heelmakende gemeenschappen aan de basis. Plekken van hoop temidden van talloze vormen van crisis en gebrokenheid, waar God als Heelmeester kan worden ontmoet en ervaren. Het is aan de kerken in Europa en Nederland het om daaraan op eigen wijze vorm te geven. In het gebed om en onder de leiding van de Geest van Christus, die heelt en verzoent.