Verslag NZR vergadering, door Drs. Wilbert van Saane
Ontmoeting in conflict: de bijdrage van de Dalits

Spreker: Dr. Joseph D'souza (All India Christian Council, Dalit Freedom Network, Operation Mobilisation International)
Coreferent: Prof. Dr. Toine van den Hoogen (hoogleraar fundamentele theologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen)

 

Miskend probleem

 

‘Ongeveer anderhalf jaar geleden gaf de huidige premier van India, die zelf niet uit de hoogste kaste van de Brahmanen komt, dat het kastenstelsel niet beter is dan het systeem van apartheid zoals dat in Zuid-Afrika functioneerde. Dat was een historisch moment in de politieke geschiedenis van India.'

 

‘Twee honderd jaar geleden, in het parlement van het Verenigd Koninkrijk, stond William Wilberforce op en sprak over het kastenstelsel. Hij beschouwde het als even groot probleem als slavernij. Als Wilberforce vandaag zou leven, dan zou hij een mondiale campagne voor afschaffing van het kastensysteem leiden. Waarom is het zo stil geweest in Europa de afgelopen twee honderd jaar, sinds Wilberforce zich zo krachtig uitsprak?'

 

De afgelopen jaren is er veel aandacht gegeven aan moderne slavernij en trafficking van mensen. Volgens schattingen zijn er in de wereld 28.000.000 slaven, waaronder 60 % in India; weer 60 % van deze groep zijn Dalits. Dat betekent inderdaad dat de Dalits vandaag de grootste groep moderne slaven vormen. Andhra Pradesh is de staat waar trafficking het meest voorkomt: er worden 800.000 gevallen per jaar gerapporteerd.

Wat doen wij er aan? Dalit Freedom Network werkt aan een wereldwijde lobby voor de Dalits. Al in 1948 zie de grote Indiase politicus en Dalit leider Bhimrao Ramji Ambedkar (1891-1956) al: “Niets minder dan een wereldwijd protest is genoeg om het kastenstelsel te doen vallen.” De wereld moet weten hoe mensonterend het systeem is en de leiders van India beschaamd stellen.

 

‘Vandaag de dag bloeit het kastenstelsel in India. Er wordt over publiekelijk over gesproken en het wordt zelfs actief gepropageerd. Onaanraakbaarheid is weliswaar volgens de grondwet verboden, maar het kastensysteem is dat niet. Ambedkar zei hierover: “Zo bestrijd je wel de symptomen, maar niet de ziekte.” Gandhi, daarentegen, geloofde niet dat de kasten het probleem waren. Maar vandaag de dag is zijn ongelijk bewezen. Jaarlijks vinden, volgens rapporten van Human Rights Watch, rond de 100.000 gevallen van gruweldaden tegen Dalits plaats.'

 

Het kastenstelsel is niet alleen mensonterend voor de Dalits, maar zorgt ook voor een voortdurende verachting van vrouwen. Een voorbeeld is het schijnbaar vooruitstrevende besluit om abortus in India te legaliseren. Dit heeft geleid tot een ware massamoord op vrouwelijke foetussen, omdat Indiase echtparen liever geen dochter krijgen. Deze ontwikkeling leidt tot een toenemende ontwrichting van de samenleving.

 

India in beweging

 

Veel mensen weten te weinig van de geschiedenis van India en de Dalits. In de jaren '30, '40 en '50 trad Ambedkar op de voorgrond en leidde hij een beweging waarin meer rechten voor de Dalits werden gepropageerd. Ambedkar was een van de opstellers van de Indiase grondwet en hij slaagde er in grotere grondwettelijke gelijkheid tot stand te brengen.

 

Ambedkar was een sleutelfiguur in het articuleren van een bewustzijn van eenheid in India. Wat sociale verandering altijd in de weg heeft gestaan is niet alleen het stelsel van vier hoofdkasten en daarbuiten de kastelozen, maar juist het feit dat binnen de kasten en zelfs binnen de groep kastelozen allerlei sub-kasten ontstonden. Hierdoor waren de kastelozen niet in staat om zichzelf als één groep te zien die kon opstaan voor hun rechten. Ambedkars grote bijdrage was het vormgeven van een bewustzijn van eenheid binnen de Dalits.

 

In de jaren '80 en '90 was er echter sprake van een andere beweging, waarin niet de kastelozen voor hun rechten opstonden, maar de leden van de laagste kaste, de Shudra's, voor hun rechten opstonden. Zij wezen er op dat hun positie niet beter was dan die van de Dalits en dat zij sociale vooruitgang nodig hadden. De premier van die dagen, Indira Gandhi, ging op hun eisen in, wat grote sociale onrust tot gevolg had. Mensen uit de Brahmanenkaste voelden zich ernstig bedreigd en raakten slaags met mensen uit de Shudra-kaste. Vanaf dit moment is de Indiase politiek blijvend veranderd. Er is sprake van grotere tegenstellingen en kastenstrijd. De Indiase samenleving wordt vandaag de dag bepaald door een diep kastenbewustzijn. ‘People no longer cast their vote, but they vote their caste.'

 

Er zijn dus twee soorten conflicten gaande in India:

• Conflicten tussen religieuze gemeenschappen: Hindoe-Moslim of Hindoe-Christen conflicten;
• Conflicten tussen verschillende kasten: deze conflicten lopen hoog op; er zijn plaatsen waar er sprake is van locale milities die hun zaak met geweld verdedigen.

 

De Dalits en het Hindoeïsme

 

‘Wat is de plek van de Dalits in deze situatie? Er is vandaag de dag een klein laagje binnen de Dalit bevolking dat heeft kunnen profiteren van de grotere vrijheden sinds de grondwet van het nieuwe India van kracht werd. Zij zijn er in geslaagd om via scholing hoger op de sociale ladder te komen. Toch is er voor de grote meerderheid van de Dalits nog weinig veranderd in de laatste zes decennia. Vandaag word onaanraakbaarheid niet slechts gepraktiseerd, maar zelfs opgedrongen. Als je hiertegen in opstand komt, dan kan je dat in grote problemen brengen.'

 

Er is weinig verbetering in de situatie van de Dalits gekomen, omdat de attitude van de samenleving ten opzichte van onaanraakbaarheid nog weinig is veranderd en omdat er vanuit de overheid te weinig is gedaan om de wetgeving te implementeren. De vraag voor Dalits is: hoe kunnen wij mensen uit de hogere lagen van de Indiase bevolking tot verandering bewegen?

 

Het lijkt er op dat verandering binnen het Hindoeïsme onmogelijk is. Ambedkar: “Zolang je binnen het Hindoeïsme blijft, zul je niet veranderen.” Gandhi geloofde dat het Hindoeïsme niet kon bestaan zonder het kastenstelsel en kon daarom afschaffing van het kastenstelsel niet steunen. Daarom is Gandhi vandaag de dag in India onbelangrijk en irrelevant. Ambedkar, die zelf tot het Boeddhisme overging, daarentegen is buitengewoon relevant. In Dalit dorpen zijn standbeelden opgericht voor Ambedkar, niet voor Gandhi. Het is zelfs zo dat geen enkele Indiase politicus om Ambedkar heen kan: ieder moet erkennen dat Ambedkar beslissend is geweest voor India, en hij wordt nu ook in één adem genoemd met Gandhi en Nehru als ‘founding father' van India. (Nehru had een iets genuanceerdere houding ten opzichte van het kastenstelsel. Hij liet open of het Hindoeïsme kon bestaan zonder kasten; hij dacht dat, na afschaffing van het stelsel, er sprake zou zijn van grote chaos, waarna het Hindoeïsme zich mogelijkerwijs in een nieuwe vorm weer kon oprichten.) Het is Ambedkar geweest die de Dalits tot opstand heeft aangezet.

 

In godsdienstig opzicht zijn er vandaag vier opties voor de Dalits:

• het Boeddisme;
• de Islam;
• het Christelijke geloof;
• het linkse, gewelddadige Maoïsme.

 

Er beginnen zich patronen af te tekenen wat betreft de uittocht van Dalits uit het Hindoeïsme. Eén van die patronen is dat het Christelijke geloof een serieuze optie blijkt te zijn voor Dalits, ondanks de grote kastenproblemen binnen de kerk, met name in het Zuiden van India. Volgens officiële schattingen is in Andra Pradesh 4 tot 5 % van de bevolking christen; onofficiële schattingen liggen echter veel hoger: 14 tot 15 %. Zelfs studies van organisaties die als fundamentalistisch-hindoeïstisch worden aangeduid schatten dat 7 % van de gehele Indiase bevolking vandaag de dag tot het christendom gerekend mag worden. Het verrassende is dat deze groei niet opgedrongen is; dat er geen charismatische leiders achter zitten; dat er ook geen sprake is van betaalde bekeringen.

 

Anderzijds is er ook sprake van een exodus vanuit het Hindoeïsme naar de Islam. Dagelijks worden 300 à 400 Indiase hindoes moslim. Islam heeft een betere reputatie dan het Christendom als het gaat om gelijkheid en het uitbannen van het kastenstelsel. Een studie van 1.000 Dalit-families die 20 jaar geleden tot de Islam overgingen wijst het volgende uit:

 

• Niemand van deze Dalits viel terug in het Hindoeïsme.
• De nieuwe, islamitische identiteit blijkt diep in het leven van deze families geworteld te zijn en de plaats van de kastenidentiteit te hebben verdrongen.
• De vrouwen en meisjes van deze families zijn veilig. Terwijl Dalit-vrouwen en meisjes vaak te maken hebben met aanranding en verkrachting, schrikken mannen er voor terug om moslim-vrouwen hetzelfde aan te doen, uit vrees voor wraak of opstanden.

 

Terwijl de bekering tot Christendom en Islam vaak meer in het geheim gebeuren, is er sprake van een meer openlijke overgang van Dalits tot het Boeddhisme en het Maoïsme. In het laatste geval gaat dit vaak gepaard met een militante houding ten opzichte van fundamentalistische hindoes. Zo is er een groep Maoïsten waarvan bekend is dat zij een zwarte lijst hebben met hindoe-leiders. Sommigen hebben zij al vermoord; anderen zullen snel volgen, zo dreigen zij. Dit levert problemen op voor de kerk, want christenen worden door hindoes verdacht van samenzwering met deze militante groepen.

 

Oplossingen voor India

 

Wat zijn de oplossingen voor de huidige kwetsbare situatie in India?

 

• Er moet een opbouwende dialoog gevoerd worden tussen de verschillende religies, zodat de samenleving niet verwordt tot een chaotische heksenketel of dat het land in een burgeroorlog terecht komt. Niemand is gebaat bij chaos en geweld. Westers secularisme is niet de oplossing voor India. Wat nodig is, is een civiele samenleving waarin de godsdiensten niet ontkend worden, maar een legitieme plaats krijgen.
• Het ware probleem moet worden aangepakt: discriminatie van bevolkingsgroepen leidt nu tot schrijnende armoede. Daar moet een eind aan worden gemaakt door gelijke kansen in opleiding en door socio-economische stimulansen voor de armste groepen. Toch blijft het ten diepste een probleem van discriminatie, die in de harten en gedachten van mensen leeft. India is geïndoctrineerd. Verandering moet beginnen bij een nieuwe houding ten opzichte van het traditionele onderwijs uit de Veda's aangaande kasten. De innerlijke slavernij van het kastenstelsel moet worden gebroken.
• Wat kunnen kerken buiten India voor India doen?
• ‘Kerken moeten eenstemmig de vrijheidsstrijd van de Dalits steunen. Zo worden de leiders gedwongen iets te doen.'
• Kerken moeten de corporatieve sector aanspreken op hun beleid ten aanzien van onaanraakbaarheid, zowel binnen als buiten India. Als buitenlandse bedrijven contracten sluiten met bedrijven in India, dan mogen zij geacht worden een verantwoord beleid aangaande Dalits te hebben, waardoor de vrijheidsstrijd wordt gesteund. Het succes van de huidige Indiase economie steunt grotendeels op het kastensysteem, want er is slechts een klein percentage van de bevolking dat zich verrijkt over de hardwerkende schouders van de 70 % die het met 1 US $ per dag moeten stellen.
• Kerken kunnen investeren in Engelstalige scholing van Dalit-kinderen. Momenteel is er in India een dubbele standaard wat betreft opleidingen. Voortgezet onderwijs wordt namelijk vrijwel zonder uitzondering in het Engels aangeboden. Basisonderwijs is op duurdere privé scholen weliswaar in het Engels, maar zulke scholen zijn voor Dalits onbereikbaar. Zij zijn aangewezen op de openbare scholen, waar het onderwijs niet in het Engels is. Dit maakt het voor Dalit-jongeren onmogelijk om hoger onderwijs te genieten en staat zo sociale vooruitgang in de weg. Het resultaat is dat er geen Dalits te vinden zijn in hoge posten in overheid, bedrijven en media. Zij zijn nu nog geen onderdeel van de leidende klasse die de toekomst van India bepaalt.

 

Nieuwe wegen voor de kerk

 

De christelijke kerk heeft tot nog geworsteld met het probleem van kasten: de kastenhiërarchie weerspiegelt zich in de kerkelijke hiërarchie. Gelukkig begint zich een meer geïntegreerde vorm van Christendom te ontwikkelen, waarin noch kaste noch denominatie reden zijn voor segregatie. Christenen beseffen dat een afschaffing van het kastenstelsel en eenheid van de kerk in elkaars verlengde liggen. Werken voor de oecumene en werken voor Dalit-bevrijding gaan hand in hand.

 

Het lijkt er op dat vrouwen er steeds meer in slagen om het kastenstelsel te doorbreken. Vrouwen uit allerlei lagen van de bevolking beginnen de handen ineen te slaan, beseffend dat zij allemaal slachtoffers zijn van het systeem. We kunnen in de nabije toekomst veel verwachten van vrouwenbewegingen binnen India.

 

De All India Christian Council, een oecumenisch netwerk dat D'souza leidt, is niet blij met Westerse zendingsteams die korte periodes in India aan de slag gaan en die Dalits verleiden christen te worden met materiële beloften. Dat is manipulatie en het schaadt de kerk van India zeer. D'souza nodigt Nederlandse kerken uit om tot samenwerking met de All India Christian Council te komen; om in Nederland het bewustzijn van de problemen van de Dalits te vergroten; en om zich uit te spreken voor de rechten van de onaanraakbaren.

 

‘De vervolging van christenen in India is het beste dat de kerk recentelijk heeft meegemaakt, want het heeft de kerken verenigd. Deze vervolging is direct verbonden met de uittocht van de Dalits uit het Hindoeïsme en hun bekering tot het Christendom.' Dit is ook begrijpelijk als wij bedenken dat de Dalits een groot aandeel van de Indiase bevolking uitmaken en dat het Hindoeïsme zal wankelen als alle Dalits hun heil elders zoeken.

 

Coreferaat van prof. dr. Toine van den Hoogen

 

Professor Van den Hoogen benadrukte dat wij als westerlingen opgroeien met een contingent begrip van geschiedenis en samenleving. Diep van binnen geloven wij dat wij ons leven, de samenleving en zelfs de geschiedenis kunnen beïnvloeden en veranderen. Dat maakt het moeilijk voor ons om ons in te leven in het kastenstelsel.

 

Het kastenstelsel is niet slechts een sociale of een psychologische kwestie. Het zit dieper geworteld: het is een gegeven waar Indiërs mee worden geboren. Er zit een bijna biologische dimensie aan, zoals al blijkt uit de verklaring die de Rig Veda (10: 2) geeft voor het ontstaan van de kasten: de hoogste kaste werd geboren uit Gods hoofd; de tweede kaste uit Gods schouders; de derde uit Gods buik of dijen; en de vierde uit Gods voeten. Daarom is het zo taai en moeilijk te veranderen. Ook het gegeven van onaanraakbaarheid is buitengewoon complex en het raakt aan alle gebieden van het leven: aan omgangsvormen, bouwstijl, eetgewoonten etc.

 

Er is voor ons een theologische reden om aan Joseph D'souza's oproep gevolg te geven. De Lutherse bisschop Azariah zei eens: de kern van het christelijke geloof kunnen we al vinden op de eerste bladzijde van onze Heilige Schrift. Het is de gelijkheid van alle mensen als schepselen en kinderen van God. Dat is de onbetwistbare, fundamentele reden voor gelijkheid en voor de vrijheidsstrijd van de Dalits. Iedere andere reden is uiteindelijk een afgeleide reden en kan wankelen, maar deze reden staat voor ons vast. Helaas wordt dat vaak niet weerspiegeld in het kerkelijke leven, ook in India, waar de Brahmanen ook in de kerk de hoogste posities bekleden en waar andere leiders zich gedragen alsof zij Brahmanen waren.

 

Joseph D'souza, ‘Ontmoeting in conflict: de bijdrage van de Dalits', toespraak gehouden op NZR vergadering, 2 april 2009