Inleiding
Tot voor kort leefde het onderwerp healing, genezing/heelheid, in de kerken niet echt. Het gaf veel mensen de onmiddellijke associatie aan kwalijke praktijken van al te enthousiaste 'gebedsgenezers' uit de pinksterbeweging. En is vandaag het eerste wat de doorsnee-Nederlander bij die term in de gedachte komt niet het tenenkrommend optreden van het genezend medium Jomanda uit Tiel? Wie echter kennisneemt van de ontwikkelingen in de wereldwijde oecumene en zending, doet een interessante constatering: internationaal gezien is healing een terugkerend thema. De komende jaren staat het hoog op de agenda van de kerken.
In 2003 organiseert de Conference of European Churches (CEC) in Trondheim een grote Assemblee, met als thema: Jesus Christ heals and reconciles. Our witness in Europe. En amper twee jaar later (begin 2005) vindt de Wereldzendingsconferentie van de Wereldraad van Kerken (WCC) plaats onder de titel: Called in Christ to be reconciling and healing communities. Twee belangrijke oecumenische bijeenkomsten, op Europees en op mondiaal niveau, die 'healing' en 'verzoening' in direct verband brengen met de missie van Jezus en van de kerken vandaag. Dan is er dit jaar nog een bijeenkomst van de Lutheran World Federation over dit thema. En tenslotte is er een gesprek gaande over Healing Memories tussen een delegatie van het Vaticaan en de Mennonite World Conference.
Vijf oorzaken voor aandacht voor 'healing'
Er zijn tenminste vijf oorzaken aan te wijzen voor deze brede aandacht in de oecumenische beweging voor wat in de internationale discussie 'healing' wordt genoemd. Uit de opsomming komt onmiddellijk naar voren, hoeveel aspecten er aan dit thema zitten:
1. De aan betekenis winnende kerken van het Zuiden brengen het op de agenda; voor hen vormt de dienst van de genezing vaak een gewoon onderdeel van de kerkelijke praktijk.
2. Door New Age invloeden en allerlei vormen van nieuwe religiositeit komt er meer oog voor een meer integrale benadering, waarin het gaat om heel de mens in al zijn relaties; de mens als psychosomatische eenheid.
3. De hunkering naar heelheid leeft alom; het besef van gebrokenheid en van de donkere zijden van het menselijk bestaan brengt mensen ertoe de weg naar binnen te zoeken. Men loopt op tegen de grenzen van materialisme, individualisme en een carrièregerichte levensstijl.
4. Er wordt kritisch gekeken naar de rol van kerken in recente etnische conflicten. Hoe kan de kerk positief bijdragen in processen van verzoening? In deze context gaat het over thema's als vergeving en vergelding, restitutie en 'genezing van herinneringen'.
5. De tragedie van AIDS dwingt de kerken wereldwijd te zoeken naar hun rol in de bestrijding van deze verschrikkelijke epidemie die hele samenlevingen ontwricht.
Een Nederlandse vertaling voor begrip healing
Het is niet gemakkelijk een Nederlandse vertaling te vinden, die alle nuances van het begrip healing recht doet. Het heeft zowel de notie van 'genezing' als van 'heil'. In het Duits ('Heil' en 'Heilung') is het verband tussen heil en genezing onmiddellijk zichtbaar. Daarentegen levert het in het Nederlands naast elkaar zetten van 'heil' en 'heling' onmogelijke associaties op. 'Heel maken' klinkt beter. Het gaat uiteindelijk om de herstelde relaties met God, met de medemens, met jezelf. Daarbij zal de kerk gericht zijn op het heil, de heelwording van de gehele wereld.
Deze bijdrage wil een aanzet geven aan de discussie in ons land, een handreiking doen om er de komende tijd als 'oecumenici' en 'evangelischen', rooms-katholieken en pinksterchristenen, blanke en zwarte christenen, samen en vooral ook praktisch mee aan de slag te gaan, ook met oog op een mogelijke bijdrage aan bovengenoemde conferenties. Een keuze uit de veelheid van aspecten is onvermijdelijk.
We beginnen met een bijbelse reflectie en stellen ons de vraag hoe Jezus in zijn dagen omgaat met ziekte, genezing en heelwording. Na een korte historische terugblik wenden wij ons naar het Zuiden om de bijzondere wijze waarop de kerken daar met healing omgaan op het spoor te komen; het is de moeite waard om serieus kennis te nemen van de inzichten en intuïties uit Afrika en Latijns-Amerika. Voor niet-westerse christenen blijkt de healing praktijk van Jezus dichterbij hun leefwereld te staan dan voor ons als kinderen van de Verlichting. Vervolgens vragen wij ons af op welke wijze wij in en vanuit het Westen onze verantwoordelijkheid ten aanzien van healing kunnen waarmaken. Hoe kunnen onze gemeenten en parochies zich vernieuwen tot healing communities? En zou het geheim van de 'gewonde genezer' (wounded healer) niet van cruciaal belang kunnen zijn voor een doorleefde spiritualiteit die beantwoordt aan de uitdagingen waar wij mee geconfronteerd worden? Tenslotte wordt een aantal cruciale thema's genoemd, die in de discussie van de komende jaren beslist niet mogen ontbreken.
Het optreden van Jezus
Wij staan allereerst een moment stil bij de healing ministry van Jezus. Hoe ging hij om met ziekte en genezing? Volgens elk van de vier evangelieverhalen nemen genezingen in het programma van Jezus een centrale plaats in. Wij beperken ons tot de eerste hoofdstukken van het Matteüsevangelie. Zijn missie heet samenvattend: de verkondiging van het goede nieuws dat het koninkrijk van God op handen is. Dat goede nieuws bereikt allereerst de armen in de periferie van donker Galilea: het volk dat in duisternis wandelt, zal een groot licht zien. Door je te keren tot Jezus zul je dat meemaken!
De evangelist geeft vervolgens een uitvoerig aan hoe dat in zijn werk gaat. Hij leidt dat in door te zeggen, dat deze verkondiging plaatsvindt doordat Jezus leert en doordat hij geneest (preaching, by teaching and healing). Deze integrale inzet weerspiegelt zich fraai in de opbouw van het Matteüsevangelie. Eerst horen we hoe en wat Jezus leert in de Bergrede: radicale instructies over de weg van de navolging (5-7). Dan wordt uitvoerig verteld hoe Jezus genezend rondgaat; we worden getuigen van een reeks van tien genezingen, als even zovele signalen van het Rijk dat op handen is (8-9). Matteüs plaatst in deze context een citaat uit het lied van de knecht van de Heer uit Jesaja 53: hij ziet een nauwe verbinding tussen de healing ministry van Jezus en die van de lijdende knecht; hij herkent in Jezus de wounded healer: 'Hij heeft onze zwakheden op zich genomen en onze ziekten heeft hij gedragen'. Het gaat om een wonderlijk geheim: hij die zelf geslagen en verwond werd, is zo in staat de striemen van anderen te genezen. In de pijniging die hij gewillig onderging, ligt onze vrede (shalom, heelheid).
De reeks genezingen wordt afgesloten met vrijwel dezelfde woorden waarmee de beschrijving van Jezus' optreden begon. Opnieuw flankeren de werkwoorden 'leren' en 'genezen' de kernactiviteit: 'verkondigen'. Jezus verkondigt het goede nieuws; hij doet dat door te leren en door te genezen. Beide activiteiten zijn niet van elkaar los te maken en behoren bijeen. De tekenen ontvangen hun uitleg in het onderwijs van Jezus; omgekeerd wordt de waarheid van zijn woorden onderstreept door de tekenen die hij doet. De leerlingen krijgen deel aan zijn zending: zij worden uitgezonden om het Koninkrijk te verkondigen, zieken te genezen, doden op te wekken, melaatsen te reinigen en boze geesten uit te drijven.
Daarbij gaan zij geen andere weg dan de Meester. De verrezen Heer is geen ander dan die door het lijden getekend en ten dode toe verwond werd. Hij zal altijd herkenbaar blijven aan de littekens van zijn lijden aan zijn zijde en handen, als authentiek bewijs dat hij het werkelijk is. De gebroken gestalte van Christus is dezelfde die de gebroken wereld heelt. Juist doordat hij niet af kwam van het kruis en zichzelf niet heeft gered, heeft hij anderen gered. Zijn koningschap draagt een bijzonder en paradoxaal karakter. 'Jezus regeert vanaf het hout'. Aan hem die gekruisigd was is de macht door zijn Vader in handen gegeven, nu hij zijn wil ten einde toe heeft gedaan.
Een drietal punten in het optreden van Jezus kan worden onderstreept:
- Het gaat nooit om een wonderbaarlijke genezing op zichzelf. Jezus' genezingen bewegen tot geloof en navolging; wonderen zijn verwijzingen naar dat nieuwe, naar wat nog wacht op voltooiing; alles richt zich de definitieve doorbraak van het komende Rijk. De heelheid die Jezus geeft omvat het heil in al zijn bevrijdende dimensies, naar lichaam, ziel en geest. Genezing en vergeving kunnen dan ook niet worden losgezien. Het is er de Heiland (!) om te doen dat de verloren mens de weg terugvindt tot de Vader, tot de naaste en tot zichzelf.
De voor de Afrikaanse context interessante lering die de Ghanese pinkstertheoloog Opoku Onyinah uit het Matteüsevangelie trekt, is dat geloof niet zozeer voorwaarde is om de genezende kracht van Jezus te ervaren, maar veeleer resultaat daarvan. Velen komen tot geloof en vinden de weg van de navolging via een genezingservaring. Geloof en magie blijven door die fundamentele oriëntatie op het initiatief van Jezus van elkaar onderscheiden.
- De genezingen van Jezus worden ook gezien onder het gezichtspunt van de overwinning op de macht van de satan. Hij genas wie in de ban van de duivel waren gekomen. Jezus zag de satan van de hemel vallen. In zijn benadering van ziekten doorbreekt Jezus gangbare verklaringen; toch worden ziekte en bezetenheid in bepaalde situaties wel degelijk in verband gebracht met de wereld van de demonen en kwade geesten. Het is interessant de betreffende teksten opnieuw te bestuderen, de bijbel meelezend over de schouder van Afrikaanse christenen. Hoe kan exorcisme een verantwoorde plaats krijgen in kerkelijke en pastorale praktijk?
- Belangrijk is het sociale aspect aan de genezingen. Medisch herstel is maar één kant van de zaak. Ziekten als melaatsheid, epilepsie, ziekten van bloedverlies, etc maken de patiënt tot paria en outcast. Jezus zoekt uitgestotenen op en raakt onreine mensen aan, geeft hen hun plaats terug in de gemeenschap. Bewust doorbreekt hij taboes en barrières die scheiding maken tussen mensen en groepen; hij daagt de gevestigde orde uit, bijvoorbeeld door juist op de sabbat te genezen.
Van medische zending naar healing ministry
De aandacht voor ziekte en genezing buiten onze grenzen vindt zijn oorsprong in de zending. Het zien van de noodzaak voor medische zorg ontwikkelde zich parallel aan de koloniale ontwikkeling. Het zijn met name de missie- en zendingsorganisaties geweest die zich meer en meer over de lokale bevolking bekommerden. In aanvang was dat weinig meer dan de meest elementaire zorg: de behandeling van eenvoudige ziekten, kwalen en wonden. Lichamelijke zorg en evangelieverkondiging waren van meet af onlosmakelijk met elkaar verbonden. Medische activiteiten werden dan ook beschouwd als verkondiging door de daad.
Frits van der Hoeven (MDO) vertelde tijdens een NZR-bestuursvergadering over 'Healing Ministry Anno 2001', hoe aspirantzendelingen aan de Zendingshogeschool te Oegstgeest in het begin van de vorige eeuw zelfs twee jaar 'les' kregen in het Academisch Ziekenhuis te Leiden.
Geleidelijk breidde de zorg zich uit. Deze werd enerzijds geïnstitutionaliseerd: de meeste ontwikkelingslanden hebben hun gerenommeerde missie- en zendingsziekenhuizen, waar tientallen jaren kwalitatief zeer goede zorg werd en wordt geleverd. Anderzijds ontwikkelde zich aan het begin van de vorige eeuw al een Primary Health Care 'avant la lettre': artsen en zusters die met karbouw of prauw met mobiele kliniekjes langs afgelegen kampongs trokken. Ook later leverde de zending een essentiële bijdrage aan de gezondheidszorg; deze bleef evenwel in belangrijke mate curatief van karakter.
Keerpunt werd een belangrijke consultatie in 1964 bijeengeroepen door de Wereldraad en de Lutherse Wereldfederatie in Tübingen. Van toen af groeide de overtuiging dat de kerk zich niet moest beperken tot medisch-technisch handelen, maar dat het haar roeping was zelf een gezonde en genezende gemeenschap, 'healing community', te zijn. De Christian Medical Commission (CMC) van de Wereldraad heeft sinds 'Tübingen I' enorm veel gedaan voor de verdere ontwikkeling van de gezondheidszorg. De lokale bevolking werd via kerkelijke ziekenhuizen steeds meer actief betrokken bij preventieve programma's. Men zag gezondheid niet slechts als de afwezigheid is van ziekte, maar als een toestand van lichamelijk, verstandelijk, spiritueel, geestelijk, maatschappelijk, politiek en sociaal welzijn; van harmonie met anderen, met de materiële wereld en met God. Medische zending werd 'healing ministry' (dienst der genezing) en begrippen als 'health', 'healing' en 'wholeness' (gezondheid, genezen en heelheid) werden trefwoorden binnen het kerkelijk circuit.
Kenmerkend in de reflectie op genezing en heelmaking is, dat deze in de laatste decennia van de vorige eeuw binnen de oecumenische beweging sterk werd beleefd als een zaak van gerechtigheid. Healing ministry betekende vooral inzet voor mensenrechten, strijd tegen de structurele machten van het kwaad. De nadruk viel op armoede en onrecht als oorzaken van ziekten en dood. De geest van strijdbaarheid werd gevoed door het westerse geloof in de
maakbaarheid, dat de programma's en actiemodellen van die jaren typeerde. Uit de orthodoxe lidkerken van de Wereldraad en vanuit 'evangelical' hoek klonk gedurig de waarschuwing healing niet te reduceren tot sociaal-politiek engagement, met verwaarlozing van het spirituele en integrale karakter.
Tijdens de WCC Assemblee van Harare (1998) werd de genezingsopdracht van de kerk nadrukkelijk in verband gezien met de missionaire roeping van de kerk: 'De kerken erkennen dat ze door God geroepen zijn, door het voorbeeld van hun Heer en door de kracht van de Heilige Geest, heel makende gemeenschappen te zijn en deel te nemen aan de dienst van de genezing. In een gebroken wereld, die gekarakteriseerd wordt door oorlog, onrecht, armoede, uitstoting en ziekte, hebben de kerken de mogelijkheid gekregen om genezing te brengen, vergeving en heelheid te vinden en om deze gaven in de samenleving uit te dragen'.
De pinksterbeweging
'Jesus heals' is vanaf het begin één van de vier constitutieve elementen van het pinkstergeloof: Jezus redt, hij heiligt, hij heelt en hij zal weerkomen. Ook in de boodschap en de praktijk van de pinksterbeweging in Nederland is de gebedsgenezing altijd een vast onderdeel geweest. De pioniers veroordeelden het gebruik van medische hulp niet, maar sloegen de weg van het geloof zonder medische hulp hoger aan. De Nederlandse pinksterbeweging kreeg impulsen vanuit diverse delen van de wereld, maar is vooral beïnvloed vanuit de Verenigde Staten. De campagnes van T.L. Osborn in 1958 in Nederland brachten duizenden op de been en plaatsten de 'gebedsgenezing' in het centrum van de belangstelling.
Ben Hoekendijk die met zijn Evangelisatie-Genezingsprogramma's door het land trok ging gaandeweg andere accenten leggen. In de Vierhouten-verklaring (1982) heet het dat 'het gebed met zieken en het accepteren van medische hulp niet tegengesteld zijn, maar elkaar aanvullen'.
Door het optreden van de Amerikaans pinksterman John Wimber is er de afgelopen jaren in bepaalde kringen van de pinksterbeweging weer een nieuwe aandacht voor genezing ontstaan. Wimber spreekt van power healing en gelooft dat God 'op directe wijze ingrijpt, voorbijgaande aan de natuurlijke processen van het lichaam en de bekwaamheden van doktoren en verpleegkundigen'. Zijn visie stuit niet alleen in de gevestigde kerken, maar ook binnen de pinksterbeweging op weerstand. Toch willen beide christelijke groepen expliciet aandacht aan healing geven. Het is verheugend dat er een toenadering plaats vindt tussen beide traditiestromen, ook vanuit de groeiende overtuiging dat God wat hij in oude vervallen kerken begonnen is, tot herstel en vernieuwing zal brengen.
De dialoog met de diverse pinkstertradities wordt op initiatief van de NZR gevoerd binnen het Missionair Kwartaalberaad. Daar heerst een nieuwe openheid, die verrassende perspectieven opent.
De charismatische bewegingen binnen de kerken kenden al vroeg de 'dienst der genezing'. Karel Kraan, die een tijd lang predikant was geweest in Londen, introduceerde die in de jaren vijftig vanuit de Anglicaanse kerk. Rob van Essen, voorzitter van de St. Lukasorde, een vereniging van christenen die zich bezint op genezing, zegt zich uit gesprekken met hem te herinneren, dat er bij Kraan een groot heimwee was naar een kerk waarin de opstandingskracht van Jezus weer zichtbaar zou worden. Het was de hervormde dominee W.C. van Dam die binnen de Charismatische Werkgemeenschap Nederland met kracht aandacht vroeg voor de bevrijding van demonische machten, hetgeen in de jaren tachtig een discussie op gang bracht over de praktijk van het exorcisme.
Ook in evangelische kring nemen velen deel aan conferenties over 'Herstel van identiteit door genezend gebed', en 'Hoe wij ten volle mens worden door Jezus Christus', waar mensen als Leanne Payne en Mario Bergner van Pastoral Care Ministries voorgaan.
Sommigen verwijten de pinkstergemeenten een esoterische houding, die solidariteit met de wereld in de weg staat. Dat lijkt minder het geval te zijn, naarmate de klassieke witte pinksterbeweging zich meer laat beïnvloeden door de pentecostale kerken van het Zuiden.
De healing churches van het Zuiden
In de westerse samenleving zijn de verhoudingen duidelijk: geneeskunde bedrijft men in het ziekenhuis, religie in de kerk. Afrikaanse kerken zien dat anders. Genezing is een integraal onderdeel van de kerkelijke praxis voor veel van onze partnerkerken in de derde wereld. Maar healing staat op een wel heel bijzondere wijze centraal in de 'onafhankelijke kerken' van Afrika. Men spreekt wel van 'healing churches', genezingskerken. Frans Verstraelen vertelt hoe hij in 1965 voor het eerst met dit fenomeen in aanraking kwam: 'Het waren kleine, onafhankelijke christelijke groepjes, die er met de bijbel in de hand aanspraak op maakten deel te hebben aan de genezende kracht van Christus.
Katholieke en protestantse kerken vonden dit maar primitief gedoe: zij zelf hadden immers ziekenhuizen en klinieken waar mensen werden behandeld met moderne medische inzichten en middelen. Wat de leden van deze kerken niet wisten (of niet wilden weten) was dat verschillende van hun leden met hun kwalen en noden naar bijeenkomsten van deze healing churches gingen'. De missionaire uitstraling van deze genezingskerken en van talloze andere charismatische bewegingen is sindsdien alleen maar toegenomen.
Deze profetische, onafhankelijke kerken plaatsen, in aansluiting bij oeroude Afrikaanse tradities, het paradigma van Christus als de helende medicijnman in het centrum. Zij laten een niet-westerse holistische kijk op genezing en gezondheid zien, die ver af lijkt te staan van de benadering van de (post)-moderne westerse mens met zijn verlichtingsgeloof. Volgens deze Afrikaanse kerken raakt ziekte niet alleen het individu, maar wordt beleefd als breuk en verstoring van het evenwicht. Het gaat om het herstel van de samenhang van de dingen; ook de natuur en de samenleving doen daarin mee.
In zekere zin geldt hetzelfde voor de wereldbeschouwing en het geloof van de inheemse volken van Latijns-Amerika, of die nu tot de rooms-katholieke basisgemeenten behoren of zijn toegetreden tot de pinksterkerken van de armen. In Brazilië zijn christengemeenten waar ziekenzalving van individuele toediening aan stervenden zich heeft ontwikkeld tot een gemeenschapsviering: de zieke, oudere, lijdende en verzwakte mens mag weer deel uitmaken van het grotere geheel. De uitgestotene hoort er weer bij.
Het is trouwens niet nodig om naar Afrika of Latijns-Amerika te reizen om healing churches te leren kennen. Na een uitzichtloze ziekte schonk God de Ghanees Daniel Himmans Arday genezing met daarbij de roeping om overzee te gaan om afgedwaalde zielen te leiden naar Gods wijngaard, mensen van alle kleur en ras. Nu heeft ds. Himmans een kerk in de Amsterdamse Bijlmer. Deze draagt de wonderlijke naam True Teachings of Christ's Temple. Daar geldt: 'healing is a part of the Christian program'. Voor de charismatische dominee gaat het om meer dan alleen de genezende kracht van een uitverkoren medium. Genezing is veeleer een gemeenschappelijke taak. De lokale gemeente fungeert als een place for healing. En naar Afrikaanse opvatting verdienen niet alleen lichamelijke en geestelijke aandoeningen een behandeling, maar ook bijvoorbeeld armoede, discriminatie, geweld en werkloosheid.
De 'genezing' van die zaken krijgt in deze kerk een heel praktische invulling: zo geeft de kerk adviezen over hoe de arbeidsmarkt te betreden, organiseert zij programma's die de jeugd van de straat moeten halen, verricht vrijwilligerswerk en ondersteunt tienermoeders in woord en daad. Het sociale genezingspastoraat biedt volgens Himmans mogelijkheden voor de reguliere geneeskunde. Dat bleek wel bij de Bijlmerramp in 1992. De diverse religieuze gemeenschappen in de Bijlmer hebben toen een belangrijke rol gespeeld bij de verwerking van de depressies en trauma's. Artsen hebben erkend hoe groot de verdiensten van dit optreden zijn geweest.
Ook de Ghana afkomstige Pastor Marfo is met zijn kleine pinksterkerk in de Bijlmer een healing ministry gestart, die gericht is op de integrale bevrijding van Afrikaanse meisjes die tegen hun wil in Amsterdam in de prostitutie zijn terecht gekomen. Op indrukwekkende wijze deed hij verslag van zijn strijd tegen de moderne slavernij in het hart van Europa tijdens een bestuursvergadering van de NZR.
Godservaring in het lijden
Diepere oorzaak van het lijden, ziekte en dood van vele miljoenen mensen in onze tijd is de schrikbarende kloof tussen rijk en arm. De ongelijke verdeling van de welvaart veroorzaakt gigantische problemen en betekent voor massa's mensen onrecht en een vroegtijdige dood. De Amerikaanse onderzoeker Robert Kaplan voorspelt dat er in de komende decennia twee tot drie miljard mensen zullen bijkomen, vooral in de reusachtige verarmde steden in de ontwikkelingslanden. Een nieuw subproletariaat van ontwortelde generaties, migreert van het platteland naar steeds maar verder uitdijende illegale nederzettingen rond de metropolen in Afrika, Latijns-Amerika en Eurazië. Het gaat om de massa van no personas, de mensen die door het economisch systeem eenvoudig zijn afgeschreven. Volkomen overgelaten aan hun lot, zonder werk, zonder toegang tot medische zorg en onderwijs, zonder rechten, voeren zij de dagelijkse strijd om te overleven.
De ervaringen en intuïties die mensen in de marges van de wereld opdoen bij die strijd, zouden wel eens voorboden van de toekomst van onze planeet kunnen zijn. Lang voor de 'elfde september' schreef Harvey Cox (1996): 'Of zij nu arm zijn of tot de middenklasse behoren, mensen in alle delen van de wereld voelen zich ontworteld en geestelijk zonder thuis. Of het nu vanwege armoede of door de jacht van de mobiliteit is, vrijwel iedereen ondergaat de sensatie zijn of haar veilig plekje in de draaimolen van deze wereld te hebben verloren'.
In haar artikel 'Meeting God in the margins' wijst de pinkstertheologe C. B. Johns erop, dat uitgerekend in situaties van gebrokenheid en pijn onder de ontheemde massa's, nieuwe -ons onbekende- vormen van christendom ontspringen. Zij spreekt van Gods wraak op de secularisatie. Terwijl het rijke deel van de wereld hem heeft doodverklaard en hij aldus hen geen rol meer speelt, is de ervaring van armen in situaties van gebrokenheid dat God tot hun verrassing heelmakend en bevrijdend in hun midden is. De bijbelverhalen over Jezus die de zieken geneest en de demonen uitdrijft, horen zij niet alleen; zij kennen die ook als deel van hun eigen ervaring. Zij maken aan den lijve mee wat Jezus leerde over een God van ontferming die wonden verbindt en een bron van leven wordt in het midden van de dood, die vreugde verschaft middenin het lijden.
De ervaring inspireert hen om het weinige dat zij hebben te delen met anderen. Zo ontstaan in een tijd waarin de oude orde uiteen lijkt te vallen en een nieuwe orde nog niet zichtbaar is healing communities: helende gemeenschappen waar mensen een nieuw thuis treffen, waar zij hun waardigheid terugvinden en zij zich de ruimte creëren die hen door iedereen werd ontzegd. Er worden strategieën geboren om te overleven en er worden gebroken levens geheeld. Vaak gaan juist vrouwen 'genezend' voorop en worden zij als gelijkwaardig erkend. Ook aan kinderen wordt nieuwe hoop geboden. De effecten daarvan werken door in bredere sociale verbanden.
Richard Shaull, Amerikaans bevrijdingstheoloog van het eerste uur in Brazilië en nu ook gefascineerd door het fenomeen van het pentecostalisme, is ervan overtuigd dat de Geest in de crisis van onze tijd bezig is om vanuit de marges van de wereld iets nieuws te scheppen. Kan wat zich aan de onderkant bezig is te ontwikkelen misschien van betekenis zijn voor onze gemeenschappelijke toekomst, voor het overleven van de mensheid? Zijn wij sensitief om te horen wat de Geest in deze dingen vandaag tot de gemeenten zegt?
Feit is dat politieke en sociale bewegingen en kerken in het Westen niet bij machte lijken om adequaat en creatief te reageren op deze ontwikkelingen. Als behorend tot de gegoede middenklasse hebben wij ons van links tot rechts te zeer geconformeerd aan het schema van deze wereld, zoals die de materiële verworvenheden van welvaart en veiligheid koestert. Wij zijn verweven met een samenleving die zich zelfs na de 'elfde september' meent te kunnen afsluiten voor de noden en armoede van tweederde deel van de wereldbevolking. Er bestaat in eigen land weinig of geen contact met mensen in de armste buurten. Laat staan dat wij ook maar iets zouden begrijpen van de leefwereld van de armen. Wat weten wij van hun omgang met God in de dagelijkse strijd om te overleven?
De eerdergenoemde pinkstertheologe Johns daagt ons uit om de ontmoeting met hen die van de moderniteit zijn buitengesloten niet langer uit de weg te gaan. We zouden in die ontmoeting wel eens nieuwe ervaring van God op kunnen doen. 'Wie op zoek gaat naar de spiritualiteit van de onderkant, riskeert een mysterieuze en gevaarvolle reis naar het rijk van de Geest, de Geest van Christus, die zich bij voorkeur ophoudt in de marges'. Wij lopen dan een reële kans om het evangelie mee te maken als een kracht van God, die gebroken levens herstelt en toerust om duisternis en demonische krachten te overwinnen.
Gewonde genezer
Een stap verder: is die ontmoeting misschien van betekenis ter wille van onze eigen genezing? Hier raken wij het wezenlijke aspect van wederkerigheid. Ook op het terrein van 'healing ministry' gaat eenrichtingsverkeer niet langer op. Wij weten niet anders dan dat wij met onze hulpprogramma's jegens het Zuiden de toeleveraars zijn van diaconale en technisch-medische zorg. Maar zo onaantastbaar en superieur als wij ons eerder konden wanen, beginnen wij ons nu langzaam bewust te worden van onze kwetsbaarheid. Onze eigen samenleving kent haar eigen crisis- en ziekteverschijnselen, die ons in toenemende mate verontrusten en onzeker maken. Overal om ons heen manifesteren zich gevoelens van onvrede en onveiligheid. De kerken zijn daarvan niet uitgesloten en delen in de gebrokenheid. Wanneer zullen wij als westerse gelovigen zover zijn om te erkennen, dat de eersten die genezing en heelmaking nodig hebben wijzelf zijn? Het zou kunnen zijn dat wij die hulp aangereikt krijgen, uitgerekend van hen die in onze ogen zo lang golden als arme naasten die zijn aangewezen op onze ontferming en mededogen.
Een ongemakkelijke gedachte: hulp aangeboden te krijgen via de healing ministry van hen die voor de wereld gelden als onaanzienlijk en gering, onderontwikkeld en dwaas. Het brengt ons bij het paradoxale geheim van de wounded healer, zoals we dat ontdekten als kenmerkend voor de weg van Jezus. Dat juist de gewonde genezer geneest, is overigens een waarheid die men vaker tegenkomt in niet-westerse culturen. Volgens de mythe werd Aesculapius in de geneeskunst onderwezen door Chiron, de centaur, die een wond had opgelopen die niet wilde genezen. In Afrika is de medicijnman soms in staat genezing te brengen, doordat hij zelf aan den lijve weet van gebrokenheid en pijn.
Henri Nouwen heeft een prachtig boekje geschreven onder de titel 'Wounded Healer' (1972). 'Niet door zijn macht te tonen, maar door zich over te geven aan onze pijn en dood geneest Jezus. In zijn gebrokenheid is hij ons allermeest nabij'. Het kruis is geen teken van macht, maar zwakheid en kwetsbaarheid.
Later neemt de Afrikaanse theologe Mercy Amba Oduyoye de term over van Henri Nouwen. Bij haar is de gevoeligheid te proeven voor het lijden van de vrouw als (dubbel) slachtoffer in situaties van onrecht en armoede: 'De Christus waarover ik hier spreek is de Jezus van de bijbel, niet de Christus van de dogmatiek. De Christus is deze mens Jezus, die de macht van de duivel zelf heeft ondervonden; daarom weet hij hoe hij diens macht over anderen teniet kan doen en hoe hij genezen kan wie verwond zijn door de structuren van de dood. Zelf gewond geraakt, wordt hij onze 'gewonde genezer' (1991).
In de voetsporen van Jezus leren wij onze eigen wonden te zien en te verbinden, terwijl wij tegelijkertijd klaar staan om die van anderen te genezen. Zo wordt zwakheid tot kracht; de eigen ervaring tot een bron van genezing voor anderen. 'De vreugde en hoop, de pijn en de angst van de mensen van onze tijd, in het bijzonder van hen die op wat voor manier ook arm en aangevochten zijn, zijn ook de vreugde en hoop, de pijn en de angst van hen die Jezus volgen'. Deze uitspraak van het Vaticaans Concilie, Gaudium et Spes, bindt 'zwakken' en 'sterken', 'zieken' en 'gezonden' samen als leden van één lichaam, waarin juist de zwakke en misdeelde leden van het lichaam van Christus een geestesgave kunnen worden. De Geest zal het ons wel leren: uiteindelijk delen wij niet alleen samen in dezelfde fundamentele menselijke condities van zwakheid, maar ook in de verrassende ervaring dat de kracht van God in zwakheid wordt volbracht.
Healing ministry als nieuw paradigma
In het bovenstaande zijn heel verschillende betekenissen van de dienst van genezing aan de orde gekomen. Het begrip healing heeft vele nuances. Uiteindelijk gaat het om aspecten van het ene, totale heil dat in Jezus Christus nu al -soms éven ervaren- werkelijkheid is en naar de definitieve realisering waarvan wij reikhalzend uitzien.
Wij komen nu tot een meer naar de praktijk toegespitste vraag: hoe zouden wij als kerken, in onze diversiteit aan confessionele tradities en met onze verschillende etnische en culturele achtergronden, elkaar kunnen vinden in een initiatief om gezamenlijk eigentijdse vormen van healing ministry te ontwikkelen? Van de kerk van de eerste eeuwen weten wij, dat die zich onderscheidde door het verplegen van pestlijders, door eenzaam stervenden nabij te zijn, gevangenen te bezoeken, ter dood veroordeelden te begeleiden en outcasts op te nemen in de kring van de gemeente.
Hoe kunnen onze gemeenten en parochies zich vernieuwen tot gastvrije places for healing, waar de bevrijdende en heel makende aanwezigheid van Jezus als Heer reëel wordt ervaren, op een manier dat zowel zij die binnen de kerk zijn groot geworden als ook buitenstaanders worden meegenomen om samen nieuwe, verrassende ervaring van God op te doen? Hoe kunnen wij in onze steden en dorpen lokale netwerken vormen van christenen uit verschillende denominaties, die samen in de naam van Jezus present zijn in al die vormen van gebrokenheid waaronder mensen lijden en kapot gaan, met name in achterstandswijken en daar waar de multiculturele spanningen hoog oplopen?
Kan zich in de gezamenlijke insteek bij 'healing' mogelijk een nieuw paradigma aandienen, waarbinnen de missionaire opdracht in het begin van de 21ste eeuw kan worden verstaan en uitgevoerd? Een nieuw paradigma dat oude tegenstellingen achter zich laat en de gescheiden werelden van oecumene, zending, evangelisatie, diaconaat, pastoraat en liturgie tot een integrale aanpak van healing ministry beweegt? Daar waar de kerk zich in spiritualiteit en engagement situeert in de wereld van zieken, verslaafden, vluchtelingen, kwetsbare groepen en lijdenden, zou dat mensen van de meest uiteenlopende kleur bij elkaar kunnen brengen, om zo met elkaar en met vallen en opstaan de weg van de navolging te vinden. Achter de Heer aan, die de zonde vergeeft en ziekten geneest; die verdoolde mensen terugbrengt tot God en hen teruggeeft aan elkaar.
Zo kan het mysterie van de gewonde genezer worden verbeeld in een veelheid van expressies, in een ongedeelde aandacht voor lichaam, ziel en geest. En door uitdrukking te geven aan die passie, waaraan in deze tijd zo sterk behoefte is: com-passie, barmhartigheid.
Cruciale thema's
Op basis van wat is beschreven, volgt nog een korte opsomming van vijf belangrijke aspecten en aandachtspunten, die de komende jaren in de bezinning op de rol van kerken ten aanzien van healing ministry zeker aan de orde moeten komen:
1 De strijd tegen AIDS
De AIDS epidemie zal de komende jaren de oecumenische agenda in toenemende mate bepalen. AIDS heeft catastrofale gevolgen voor de maatschappij en zeker ook de gezondheidszorg. De ziekenhuizen worden overspoeld met AIDS patiënten, zonder dat voldoende zorg en medicatie aanwezig is. Stafleden bezwijken zelf aan deze ziekte of zijn absent door de talrijke begrafenissen of de zorg voor zieke familieleden. In vijftien landen in Zuidelijk Afrika is al meer dan 10% van de volwassen bevolking met het AIDS virus geïnfecteerd - de dramatische gevolgen voor gehele samenlevingen zijn met geen pen te beschrijven. De bestrijding van de verschrikkelijke ziekte AIDS verdient prioriteit. Andere epidemische ziekten, zoals malaria en lepra, zijn evenmin overwonnen en vragen om solidariteit, ook vanuit de kerken. Te vaak nog laten christenen een veroordelende houding zien, in plaats van opvangplaatsen voor AIDS patiënten te bieden. 'In een context waarin ontwikkelingssamenwerking afneemt en een minister zegt dat de inzet van buitenlandse artsen achterhaald is en weinig ontwikkelingsrelevantie heeft, waar de economische situatie nog steeds verslechtert o.a. door een wurgende schuldenlast en de impact van de AIDS epidemie onvoorstelbaar is, worstelen onze partnerkerken met de uitdaging inhoud te geven aan het begrip 'healing community', tegen de stroom en verdrukking in.' Aldus Frits van der Hoeven (MDO Afrika) tijdens een bestuursvergadering van de NZR over de actuele uitdagingen voor Healing Ministry vanuit de praktijk van zijn werk. Het is een urgente opdracht om onze partners overzee bij te staan om aan die helende gemeenschappen vorm te geven.
2 Integrale gezondheidszorg in eigen land
Een ander aandachtspunt betreft de wijze waarop wij in eigen land met ziekte en gezondheid omgaan. Ten eerste, hoe zou de kerk kunnen bijdragen aan de verbetering van de kwaliteit van de medische zorg? Een vergelijking met andere delen van de wereld laat zien dat Nederland wat de gezondheidszorg betreft tot de best georganiseerde landen behoort. Wie ooit in Afrika een AIDS ziekenhuis bezocht, zal nooit meer klagen over de wachtlijsten in onze ziekenhuizen. Niettemin leeft het breed, dat ook in ons land veel dingen niet goed gaan. Bij alle over-organisatie en technische know how is er te weinig aandacht voor de patiënt als mens met zijn of haar emoties. Een toenemend aantal zieken en ouderen voelt zich in de kou staan. Voor bepaalde groeperingen, zoals illegale immigranten, is er helemaal geen reguliere gezondheidszorg. De kerk is geroepen deze dingen te signaleren en waar nodig in leemten te voorzien. Voorbeelden zijn de opvang van asielzoekers, de palliatieve zorg en de inrichting van hospices, waar mensen in vrede kunnen sterven.
Ten tweede kunnen migrantenkerken met hun ervaring in niet-westerse genezingspraktijken de medische zorg helpen om te komen tot een meer integrale benadering. Zo zou meer plaats kunnen worden toegekend aan de rol van geloof en gebed in processen van genezing. Ook inzake verwante thema's als kwetsbaarheid, marginalisering, lijden, ouder worden en dood hebben migrantenkerken inzichten van betekenis bij te dragen, in een zich verhardende samenleving waar het levensgevoel dicteert dat alleen telt wat jong, mooi en rijk is.
Ten derde zouden de kerken, -gesteund door ervaringen van de zending en met assistentie van overzeese partners-, een brede dialoog over de medische ethiek moeten aangaan met vertegenwoordigers uit de wereld van de geneeskunde, alternatieve geneeswijzen en nieuwe religieuze stromingen. De intrinsieke waarde van de mens in alle stadia van het leven zal daarbij voorop staan. Zaken als abortus, euthanasie, zelfdoding en genetische manipulatie zullen moeten worden besproken in het licht van het Evangelie.
3.Bezinning binnen de lokale gemeente
Niet minder belangrijk is dat er de lokale gemeente herbezinning plaatsvindt op de 'dienst der genezing'. De thema's van ziekte en gezondheid komen in de gewone diensten vaak alleen zijdelings voor, terwijl deze in de dagelijkse ervaring van gemeenteleden een belangrijke rol spelen. Hoe geven wij in liturgie, verkondiging en pastoraat concreet gestalte aan de vele aspecten van healing? Hoe vinden wij passende liturgische vormen voor de voorbede voor de zieken, ziekenzalving, zegening, handoplegging en gebedsgroepen; niet als geïsoleerde rituelen maar in relatie tot de sociaal-maatschappelijke context en vanuit een solidariteit die tot actie voert? Een goed voorbeeld van hoe het zou kunnen, geeft de Thomas-viering van de Lutherse Kerk in Helsinki, waar mensen met hun zorgen en noden naar de kerk komen om in gebed en lied bemoedigd te worden
Een ander terrein dat te lang is verwaarloosd betreft spiritisme en occultisme. Waar deze zaken steeds meer mensen bezighouden, mag van een missionaire kerk verwacht worden dat zij ingaat op de vragen die hier liggen. Is het waar dat behalve in de niet-westerse wereld ook in het Westen invloeden van geesten en demonische gebondenheid in toenemende mate als reële machten worden ervaren, die om een eigentijdse dienst van exorcisme vragen?
Uiteraard is serieuze theologische reflectie op heelheid en heil een belangrijke voorwaarde, willen wij groeien in een verantwoorde praktijk van healing communities, die daadwerkelijk bijdragen aan de heelwording van mens en samenleving.
4 Deelname aan het maatschappelijk debat
De kerk dient met overtuiging aanwezig te zijn in het maatschappelijk debat over de vragen van zingeving en waarden. In onze materialistische samenleving lijden veel mensen onder de gebrokenheid en gefragmenteerdheid van het bestaan. Niet zelden is de desoriëntatie en onrust te herleiden is tot innerlijke verdeeldheid. Steeds meer therapeuten staan ervoor open, dat niet alleen verdrongen trauma's uit de kinderjaren en psychoneurosen mensen depressief maken, maar minstens evenzeer een gebrek aan zin en het verdringen van het godsverlangen. De geestelijke zoektocht en de hunkering naar rust van zoveel mensen buiten de kerk, die antwoorden menen te vinden in nieuwe religieuze stromingen mag ons niet onverschillig laten. Wat denken al deze mensen in deze religieuze en spirituele bewegingen te vinden, wat ze bij de kerken niet aantreffen? Van wezenlijk belang is dat de kerk zelf genezing vindt en zich bekeert van een eenzijdige materialistische visie op het leven, die ook haar als deel van de westerse samenleving in zijn greep heeft en niet zelden leidt tot een levensstijl, die haar getuigenis bij voorbaat krachteloos maakt. Alleen dan kan zij healing community zijn en met overtuiging voorleven en uitdragen dat Jezus Christus het leven zin en samenhang, bezield verband en toekomst geeft.
5 Genezing als verzoening
Als er ergens sprake is van gebrokenheid en pijn dan is het wel daar, waar etnicisme en racisme de verhoudingen tussen mensen en groepen verzieken. In veel situaties lijkt er geen kruid tegen gewassen. Kerken zijn vaak onmachtig om het tij te keren; soms worden ze zelfs partij, legitimeren zij de haat en zetten aan tot geweld. Waarvoor kerken, als healing communities, zich beslist moeten inzetten, is alle etnische verdeeldheid in eigen kring resoluut af te wijzen en aan alle mensen van welke culturele of tribale achtergrond ook een plaats te bieden om elkaar te ontmoeten en om vergeving mogelijk te maken. Jan van Butselaar schreef daar recent over ten aanzien van Afrika (zie verslagen). In Mozambique hebben kerken strijdende partijen tot elkaar kunnen brengen. In Zuid-Afrika waren het begenadigde kerkelijke leiders, die hebben kunnen bijdragen aan een doorbraak in de strijd tegen de apartheid. In het grote merengebied zijn het vooral lekenbewegingen die de hoop levend houden en bewerken dat mensen zich verzoenen en leren opnieuw in vrede samen te leven. Soms kan de kerk genezing bevorderen in processen van healing of memories.
In Europa en Nederland hebben wij de handen vol aan de verwerking van de tragedie van Srebrenica, als een van de laatste hoofdstukken uit een eeuwenoude kringloop van etnische haat en geweld in het oosten van ons werelddeel, op enkele uren vliegen afstand van ons bed.
Op welke wijze kunnen kerken en missionaire organisaties de dienst der genezing uitoefenen, niet alleen ten aanzien van gebieden als de Balkan maar ook ten aanzien van verontrustende uitingen van racisme en vreemdelingenhaat waarmee wij in de eigen samenleving steeds meer te maken krijgen?
Conclusie
Tot de missionaire opdracht als dienst van genezing vandaag behoort:
- Een open oor te hebben voor de Godservaring van mensen die lijden, zowel in het Zuiden als in het Noorden, om te horen wat de Geest van Christus -de Heiland- ons via hen en hun gaven te zeggen heeft;
- Daadwerkelijke solidariteit te tonen jegens mensen die onderliggen en lijden, zowel geestelijk als lichamelijk; het verstaan van het geheim van de 'gewonde genezer' zal van grote betekenis zijn om daarin wederkerigheid te erkennen. De vraag wordt dan wie de 'sterkere' is en wie de 'zwakkere'; en wie helpt wie nu eigenlijk?
Temidden van gebrokenheid en conflictsituaties healing places te bieden waar mannen, vrouwen en kinderen integrale genezing vinden, plaatsen van ontmoeting waar verzoening en vergeving worden ontvangen en beleefd. |
