Friesch Dagblad, 2005, door Drs.Rein Veenboer
De migrantenkerken houden ons een spiegel voor: Een 'Wereldkerk' in Rotterdam

Rotterdam - Ooit vertrokken Nederlandse zendelingen via Rotterdam naar verre en vreemde streken. Op de plek waar zij te scheep gingen, wonen vandaag de vreemdelingen zelf.

In de wijk Cool was dertig jaar geleden bijna geen christen meer te vinden. Nu bloeien er talrijke kerkgemeenschappen van niet-westerse christenen. In Rotterdam is er ‘een wereldkerk op een vierkante km', aldus de Nederlandse Zendingsraad (NZR).
De NZR trekt de aandacht met het begrip ‘wereldkerk'. Het is een term waarmee bewust verwezen wordt naar de wereldkerk die door de oecumenische beweging, zeker ook sinds de oprichting van de Wereldraad van Kerken in 1948 in zekere zin in beeld gekomen is. De Wereldraad van Kerken bracht kerken uit verschillende geloofstradities, maar ook verschillende landen en culturen bijeen. Deze ervaring is voor kerken over de gehele wereld zeer inspirerend gebleken. Al spoedig na 1948 kwam de vraag op of de Wereldraad van Kerken inderdaad al een gestalte was van de ‘ene' kerk die in de geloofsbelijdenis wordt beleden.

In een verklaring uit 1951 werd uitgesproken dat de Wereldraad niet één kerk is, maar een ‘gemeenschap van kerken' is die elkaar hebben gevonden in de gemeenschappelijke belijdenis van ‘Christus als God en Redder'. Deze formulering ontkent weliswaar dat de Wereldraad van Kerken een kerk is, maar tegelijkertijd worden termen gebruikt die kenmerken aangeven van een kerk: gemeenschap en belijden. Het is daardoor ook een creatieve formulering gebleken, want door de erkenning van verbondenheid kon men elkaar ook niet los laten, maar moest men wel als kerken gezamenlijk verder trekken. In gesprek gaan over het belijden, over de kerkstructuur, over de missionaire presentie en dienst in deze tijd, in de bezinning en gemeenschappelijk inzet voor de maatschappelijke nood in deze wereld.

Niet gemakkelijk

Daarmee maakte de Wereldraad het zichzelf en de aangesloten kerken niet gemakkelijk, want zowel de theologische verschillen als maatschappelijk-politieke conflicten konden niet ontlopen worden. Racisme, positie van vrouwen, armoede, wetenschap en technologie, de verhouding met andere godsdiensten en ideologieën werden besproken. Deelnemers waren christenen uit de gehele wereld, ook uit landen waar armoede en geweld deel uitmaken van de dagelijkse werkelijkheid. Zij lieten zich aanspreken door die vraag wat eenheid en gemeenschap is en wat de gevolgen zijn van de belijdenis dat Christus Heer is. Het ‘Conciliair proces' voor vrede, gerechtigheid en heelheid van de schepping, dat al weer enige tijd geleden ook in Nederland veel mensen bezighield, legde een verbinding tussen de eenheid van de wereldkerk ( conciliair ) en de grote vragen van de wereldsamenleving (vrede, gerechtigheid, culturen, milieu). Het was een min of meer geslaagde poging op lokaal niveau bezig te zijn met de grote vraag van de oecumene. Het oecumenisch élan lijkt soms verdwenen, maar de zaak waar het om gaat is nog steeds actueel.

Lokaal

De NZR signaleert die wereldkerk nu niet op wereldwijde schaal, maar lokaal, in een stad als Rotterdam. Onder de noemer ‘De wereldkerk op de vierkante km'' worden de onderling zeer verschillende bovengenoemde migrantenkerken bij elkaar genomen en ‘wereldkerk' genoemd. Het criterium is hun ligging en hun ‘kerk-zijn' en het ‘wereldse' heeft ook betrekking op de culturele en etnische diversiteit.

In Rotterdam zijn ongeveer negentig migrantenkerken, inderdaad een bonte wereld van gelovigen. ‘Nederlandse kerken hebben het moeilijk, maar hier zie je levendige en groeiende kerken met mensen uit andere delen van de wereld. Vroeger gingen zendelingen erop uit, nu zijn kerken van migranten uit alle delen van de wereld deel van onze samenleving geworden. Is dit niet de wereldkerk waarvan de kiem de eeuwen door gelegd is door het werk van zending en missie? En is dit niet een gestalte van de wereldkerk waar in de oecumene over gesproken en aan gewerkt is?', schrijven Alle Hoekema en Wout van Laar in hun boek De wereldkerk op een km2.
Het vraagt om een reactie.
1. Allereerst zullen we als Nederlandse kerken inderdaad blij verrast mogen zijn. Deze kerken zijn vitaal. De gemeenschap is voor de leden een geweldige steun in de beleving van geloof en in de verwerking van de dagelijkse zorgen.

2. Niettemin is het bestaan van aparte kerken ook een aanduiding van een kloof. De leden van de migrantenkerken hebben de weg naar de Nederlandse kerken niet gevonden en misschien hebben ze ook niet gezocht. Men bleef liever ‘onder elkaar'.

3. Ons spiegelend aan de migrantenkerken komt de vraag op of ook de Nederlandse kerken niet veel meer naar binnen toe gericht zijn dan we zelf beseffen. Niet alleen de geloofstraditie, maar ook menselijke en sociale factoren bepalen ons kerkgevoel. Mensen voelen zich thuis bij een kerk omdat ze de taal kennen, de liederen en de muziek en de mensen. Ook de sfeer in de Nederlandse kerken is cultureel bepaald.

4. Van nature zullen de migrantenkerken en de Nederlandse kerken niet de neiging hebben elkaar te zoeken. Aan de migrantenkerken, maar ook aan de Nederlandse kerken is te zien hoe belangrijk eigen taal en cultuur zijn. Dit is zowel positief, maar ook negatief te interpreteren. Het houdt ook exclusivisme in, waarbij mensen worden uitgesloten die niet mee kunnen gaan in de theologie en geloofsbeleving. Dat is een tekort. Het snijdt de kerk af van de wereld. Het zorgt voor verdeling binnen kerken en onder gelovigen.

5. Maar je kunt er ook in positieve zin over spreken. Dr. Samuel spreekt over migrantengemeenten als een hoopvol teken. Daar vindt integratie plaats, want mensen van verschillende achtergrond wat betreft nationaliteit, cultuur, ras, geloofstraditie vormen samen, vanuit het evangelie, een gemeenschap. Zo heeft men dat ook in de oecumenische beweging gezien. In de wereldkerk worden conflicten en tegenstellingen zichtbaar, maar de eenheid in Christus zet er toe aan het werk van de verzoening in de kerk en dus ook in de wereld aan te pakken.

De Nederlandse kerken zijn in verlegenheid gebracht door secularisatie, wetenschap en techniek. Deze verlegenheid kun je niet te boven komen door je terug te trekken op eigen traditie en geloof. In Nederland hebben kerk en theologie zich terecht aangepast aan nieuwe inzichten die voortkwamen uit wetenschap en cultuur. De migrantenkerken hebben deze ervaring niet. Dat leidt tot onbegrip en afstand en maakt het ook weer niet zo gemakkelijk om elkaar te vinden. Op dit punt moet de wederzijdse herkenning en erkenning vaak nog groeien.

Over de wereldkerk spreken is niet alleen een zaak van het signaleren van het bestaan van kerken met verschillende kleur. Hopelijk zullen de kerken elkaar een spiegel voorhouden en elkaar zo leiden naar verdieping en innerlijke en uiterlijke groei.

N.a.v. Alle Hoekema en Wout van Laar (red.), The world church on one km2. Immigrant Churches in Rotterdam/De wereldkerk op een km2, migrantenkerken in Rotterdam, uitgave NZR Utrecht, tel. 030 - 8801760.

Rein Veenboer, ‘De migrantenkerken houden ons een spiegel voor: Een “wereldkerk” in Rotterdam,' Friesch Dagblad , 17 januari 2005