Woord en Dienst, 2005, door Drs. Wout van Laar
Migrantenkerken en moraal

Moeten migrantenchristenen eerst een theologische update krijgen, voordat wij hen serieus nemen?
Of dagen hun geloofsbeleving en morele keuzen ons, autochtone christenen, uit om de eigen dogma's, voorstellingen en bijbelinterpretatie te herzien?

Het christendom bloeit als nooit tevoren, buiten het geseculariseerde Europa dan. Goed nieuws toch? Volgens sommigen valt dat te bezien. Zij wijzen op signalen dat we aankoersen op een clash tussen het ‘conservatieve' Zuiden en het ‘progressieve' Noorden. De strijd in de Anglicaanse kerk rondom de benoeming van een homoseksuele bisschop lijkt het meest sprekende voorbeeld van dit zich aanscherpende ‘normen en waarden-conflict'. Het beeld is: kerken van het Zuiden en migrantenkerken zijn fundamentalistisch en lopen ver achter, als het gaat om emancipatie.
Dat beeld is dringend aan nuancering toe.

Verschuiving

Er doen zich enorme verschuivingen voor binnen de wereldkerk. Door ongekende groei en door demografische factoren heeft het zwaartepunt van het christendom zich gaandeweg naar het Zuiden verplaatst. Tweederde van alle christenen leeft op het zuidelijk halfrond. In Afrika alleen al is het aantal christenen gestegen van 10 miljoen in 1900 tot 360 miljoen in 2000. Europa telt nog steeds 560 miljoen christenen, maar Afrika, Latijns-Amerika en Azië opgeteld hebben meer dan een miljard christenen.

Het hart van de Anglicaanse gemeenschap heeft zich definitief verlegd naar Afrika. De Nigeriaanse kerk alleen al telt een kwart van alle Anglicanen wereldwijd; en dat percentage is nog veel hoger als je de miljoenen nominale gelovigen in Groot-Brittannië daarvan aftrekt. Bovendien komen steeds meer christenen uit Afrika, Zuid-Amerika en Azië naar Europa. Kortom, binnenkort zullen Europese christenen niet meer dan een fragment zijn van een niet-westers wereldchristendom, waar charismatische bewegingen en pinksterkerken de boventoon voeren.

De doorsneechristen is dan een arme plattelandsvrouw in zwart Afrika of een puber uit een van de gigantische ‘derde wereld' steden, waar straks de helft van de wereldbevolking woont. En de kerken van Europa lijken vooral te zullen bestaan uit migrantengemeenschappen uit het Zuiden. Nu al tref je in steden als Amsterdam en Londen op een gewone zondag meer allochtone kerkgangers op weg naar hun samenkomsten dan leden van gevestigde kerken.

Behoudend

De anglicaanse godsdienstsocioloog Philip Jenkins schreef een geruchtmakend boek over de toekomst van het christendom ( The Next Christendom , Oxford 2002). Daarin wijst hij op de ingrijpende gevolgen van deze aardverschuivingen binnen het christendom. Of we dat nu leuk vinden of niet, de doorgaans behoudende opvattingen van de nieuwe kerken van het Zuiden zullen het gezicht van de wereldkerk gaan bepalen. In de ogen van verlichte christenen in de ontwikkelde landen zijn hun theologie en ethiek traditioneel en simplistisch. Jenkins vat samen: zij tonen een recht-toe-recht-aan moraal, streng puritanisme, steil bijbelgebruik, profetie, gebedsgenezing, exorcisme en dromen; zaken die liberale kerken in het Westen allang hebben ingeruild voor een sociaal-politiek programma. Voor veler gevoel lopen zij hopeloos achter als het gaat om homo-emancipatie en vrouwenrechten.

De dreigende scheuring in de wereldwijde Anglicaanse gemeenschap vanwege de benoeming van een homoseksuele bisschop in Noord-Amerika lijkt illustratief. De Keniaanse kerkleider Benjamin Nzimbi stelde uit naam van talloze Afrikanen dat via deze benoeming ‘de duivel duidelijk onze kerk is binnengekomen'. Binnen de kerk met haar 77 miljoen leden gaan stemmen op om de progressieve kerktop dan maar te vervangen door een orthodoxe. Afrikaanse bisschoppen hebben aangeboden om het verontruste deel van de Amerikanen onder hun hoede te nemen.

Bloedlink

De tijd dat het nieuwe christendom werd doodgezwegen lijkt voorbij. Westerse intellectuelen, waaronder progressieve christenen, slaan alarm: ‘Help, daar komen de fundamentalisten van het Zuiden!' Alsof de lange mars naar de westerse centra al is ingezet. Daarachter steekt de vrees voor godsdienstoorlogen waarbij fanatieke religieuze stromingen elkaar met machete, machinegeweer en bommenwerpers te lijf zullen gaan. Ambon, maar dan op wereldschaal. Religie is bloedlink en moet worden teruggedrongen. Is deze beeldvorming terecht en moet het opdringerige Zuiden op afstand worden houden?

Uiteraard vinden er tenenkrommende dingen plaats binnen het wereldchristendom en het kan best spannend worden. Ook zijn er grenzen aan het beroep op de bijbel. Maar laten we een overhaast oordeel opschorten en niet de fout maken die Europeanen steeds weer begaan: we zien in vreemde culturen wat we zien wíllen. We projecteren de eigen strijdvragen en obsessies op de ander; en wij beplakken die met stigma's uit onze eigen voorstellingswereld. Zo weigeren wij het anderszijn van de ander serieus te nemen en blijft zijn werkelijkheid voor ons gesloten.

Politiek-radicaal

Zeker is dat de kerken van het Zuiden zich nauwelijks interesseren voor de thema's die bij ons op de agenda staan en ons opwinden. Zij hebben er genoeg van om steeds door anderen te krijgen voorgezegd hoe zij moeten denken en doen. Ondanks alle opdringerige pogingen om hen in geëxporteerde vormen van christendom te persen, gaan zij hun eigen weg. Zij weigeren ook om zich te laten spannen voor het karretje van ‘conservatieven' in het Westen, die hun vermolmde kerken via hen willen restaureren. Sommigen spreken van de Derde Kerk.

Doorgaans hebben zij de handen vol aan de dagelijkse strijd om te overleven; daarin zoeken zij eigen oplossingen en antwoorden die houvast bieden in onzekere tijden. Waar de oude instituties zijn weggevallen, bieden zij in de chaos sociale netwerken waarin mensen een nieuw thuis vinden en kunnen werken aan levensverbetering.

Onze schema's breken stuk op de werkelijkheid die zich niet in westerse kaart laat brengen: Niet zelden gaan conservatief en sociaal-politiek radicaal hand in hand. Onbestaanbaar toch voor een westerse gelovige? De Afrikaanse pinksterdominee Tom Marfo zet zich in de Bijlmer in voor de bevrijding van vrouwen uit de moderne slavernij van de prostitutie, in een samengaan van gewaagde politieke actie en geestuitdrijving in de naam van Jezus. Hij weet niet anders dan dat homoseksualiteit in zijn cultuur traditioneel geldt als een verwerpelijke vorm van decadentie en meent dat ook in zijn bijbel te lezen. Laten wij, voordat wij hard oordelen, niet vergeten dat dit nog geen veertig jaar geleden onder het gros van de Nederlandse bevolking niet anders was.

Frappant

Niet-westerse christenen staan veel dichter bij de leefwereld van de bijbel dan wij als kinderen van de Verlichting. De evangelieverhalen van Jezus die geneest en kwade geesten uitwerpt horen zij niet alleen, maar zijn deel van hun eigen ervaring. Waar het rijke Noorden God heeft doodverklaard, ervaren veel armen in tal van situaties van gebrokenheid hem tot hun vreugde als Heelmaker in hun midden. Zij vinden bevrijding van de demonische machten die armoede en ziekte veroorzaken. Vaak hebben zij meer begrepen van het geheim van de navolging dan christenen van de Europese middenklasse. De levensverandering die velen doormaken, herinnert aan de manier waarop de nieuwtestamentische brieven het nieuwe leven van de gelovigen beschrijven. De parallellen met de kerk van de eerste eeuwen zijn frappant. De wijze waarop de oude kerkvaders spreken van de strijd om vrij te raken van de machten van genotzucht en verslaving aan rijkdom, doet denken aan de manier waarop christenen uit het Zuiden hun geloof verwoorden. “Terwijl wij ons eerst ongeremd overgaven aan ontucht, scheppen wij nu vreugde in zelfbeheersing… Wij die eens bovenal plezier hadden in het vermeerderen van onze rijkdom en bezittingen, leggen nu alles bij elkaar om dat te delen met de behoeftigen” (Justinus Martyr).

Update

Waarom botst het in Nederland nauwelijks tussen migrantenkerken en gevestigde kerken? Dat is eerder omdat de inhoudelijke ontmoeting er nog altijd niet is, dan dat er sprake zou zijn van een goede verstandhouding. De relaties zullen het niveau van folklore niet overstijgen, zolang wij onze theologie en ethiek maatgevend achten. Moeten migrantenchristenen eerst een theologische update krijgen, voordat wij hen serieus nemen? Of dagen hun geloofsbeleving en morele keuzen ons autochtone christenen uit om de eigen dogma's, vooronderstellingen en bijbelinterpretatie te herzien?

Migrantenchristenen zijn vaak geschokt door de rauwe uitingen van het nieuwe heidendom in hun omgeving. Scherp signaleren zij in hoe weinig autochtone kerken zich onderscheiden van de hedonistische moraal van een samenleving die van God los is. Zij hebben goed door dat westerse kerken gevaar lopen zich te vereenzelvigen met een ideologie die een mondiaal systeem van onrecht, dat onder het oordeel van God valt, rechtvaardigt. Dat vormt een enorme hindernis voor samenwerking. Intercultureel bijbellezen in zorgvuldig luisteren naar elkaar kan ons helpen om elkaar te leren herkennen binnen één multiculturele gemeenschap. Over etnische en culturele grenzen heen zal dan al iets oplichten van de toekomst: een nieuwe mensheid die niet door ras, sociale klasse, politieke positie of economische macht bepaald wordt, maar die zijn eenheid vindt vanuit de erkenning van Jezus als Heer.

Wout van Laar, ‘Migrantenkerken en moraal,' Woord en Dienst , 5 maart 2005