Lianne Buitendijk over haar werk in

Zuid-Soedan

 

 

Aids programma's moeten aansluiten bij de cultuur

Lianne Buitendijk werd eind 2007 uitgezonden door de GZB en de Hervormde Gemeente Zwijndrecht. Zij is verpleegkundige, gespecialiseerd in community health, en werkt in in het Aids-programma van de christelijke hulpverleningsorganisatie Across in de regio Adol, Zuid-Soedan.

 

 

• “Arme vrouwen zijn extra kwetsbaar.”
• “Trouw in polygamie kun je zien als een soort tussen-oplossing.”
• “Aids programma's moeten een lange adem hebben. De echte oplossing komt alleen door diepgaande gedragsverandering, door het volgen van Jezus.”
• “De geschiedenis van de barmhartige Samaritaan is voor ons een belangrijk verhaal.”
  
  

Zorg èn voorlichting

 

 

Mijn werk is tweeledig: het HIV/Aids project en het natuurlijke geneesmiddelen project. In het HIV/Aids project zijn we vooral bezig met voorlichting geven. Er zijn nog niet veel Aids-patiënten in het Dinka gebied, althans zo lijkt het. Er ligt namelijk een groot taboe op Aids. Daarom houden we ons nu bezig met voorlichting. Daarbij richten we ons op drie groepen: de kerken, de (basis)scholen, en de thuiszorg.

Om met het laatste te beginnen, de thuiszorg is bedoeld voor Aids-patiënten, maar omdat deze nog niet in grote getale zichtbaar zichtbaar zijn, hebben we een algemene thuiszorg opgezet. Je kunt dit vergelijken met de Nederlandse thuiszorg: we verzorgen en verplegen mensen in hun huizen. Het gaat om patiënten met diarrhee, malaria, longonsteking. Maar Aids-patiënten hebben te maken met dezelfde ziekten en daarom is deze draaiende thuiszorg voor hen ook van levensbelang.

Scholen en koeienkampen

In de kerken en de basisscholen doen we aan voorlichting: Aids awareness , een preventief programma. Op de basisscholen proberen we met de jongeren verder na te denken over life skills . We proberen jongeren te helpen te reflecteren op hun eigen gedrag; sterk te staan in hun eigen mening en dit ook de communiceren. Zo geven ze minder snel toe aan groepsgedrag. Het gaat om jongeren van 12 – 18 jaar.

Koeien zijn voor de Dinka's heel belangrijk: dat is hun geld, hun bezit. In de dorpen is geen ruimte voor koeien, dus deze worden gezamenlijk gehouden in de zogenaamde koeienkampen. Daar wonen jonge mensen (veel van hen zijn 18-30 jaar) in tenten. We hebben tijdens zulke kampen altijd interessante discussies met groepen jongeren.

Natuurlijke geneesmiddelen

De natuurlijke geneesmiddelen die wij gebruiken zijn planten en delen van bomen (bijvoorbeeld schors). We moedigen mensen aan om geneesmiddelen te winnen uit locale middelen. Dit slaat aan omdat het heel dichtbij de traditionele geneeswijzen staat. Het gaat om geneesmiddelen tegen diarrhee, hoestdrank, middelen om je afweer te versterken: allemaal dingen die voor Aids-patiënten van groot belang zijn. Maar vooralsnog gaat het om algemene gezondheidszorg die heel gemakkelijk uitgebreid kan worden naar de zorg voor Aids-patiënten. Antiretrovirale middelen zijn nog niet beschikbaar in onze regio.

Zorg voor Aids en andere ziekten bestaan in ons project heel goed naast elkaar. Toch moet iedere organisatie zich wel de vraag stellen: hoeveel aandacht besteden wij aan ons Aids programma en gaat dat ten koste van bijvoorbeeld malaria? Bij Across willen we breder bezig zijn dan alleen zorg voor Aids patiënten; daarom staat het Aidsprogramma naast het algemene gezondheidszorgprogramma en de algemene thuiszorg en het natuurlijke geneesmiddelen project.

Onzekerheid

De hoogte van het aantal besmettingen in onze regio is onduidelijk, omdat er nog maar weinig mogelijkheden zijn om jezelf te laten testen. UNAIDS schat 3-4 %, maar dit is op gebrekkige gegevens is gebaseerd. We vrezen dat het percentage veel hoger is. Maar dit is nog niet zichtbaar, omdat er nog weinig mensen ziek zijn. We staan nog aan het begin.

De instabiele politieke situatie in Soedan geeft veel onzekerheid. Officiëel zouden er dit jaar presidentsverkiezingen zijn, maar deze zijn uitgesteld tot april 2010. In 2011 moet officiëel besloten worden over de onafhankelijkheid van Zuid-Soedan. Het is moeilijk te voorspellen hoe de politieke situatie zich de komende jaren zal ontwikkelen in Soedan.

Cultuurgevoeligheid

Across probeert aan te sluiten bij de cultuur en de beleving van de mensen. Veel andere organisaties komen met hún programma en willen dat afdraaien. Across probeert te beginnen bij de ervaring van mensen, in het geneesmiddelenproject maar ook in de manier van voorlichting geven. Een voorbeeld is de vraag over condoomgebruik. Je kunt als NGO zeggen: we gaan zo veel mogelijk condooms uitdelen. Maar traditioneel gezien zijn condooms niet geaccepteerd onder de Dinka's. Bij Across wordt daar rekening mee gehouden. Wij delen geen condooms uit, maar durven het er wel over te hebben, zeker met de jongeren. We hebben er niets op tegen om het uit te leggen, maar we zetten in bij trouw aan elkaar en onthouding van sex buiten het huwelijk.

Het is een lastige discussie, waarin wijzelf ook een weg moeten zoeken. Iedere christen heeft weer een andere positie als het gaat om voorbehoedsmiddelen: sommigen zijn categorisch tegen; anderen vinden dat het onder bepaalde voorwaarden toegestaan is. Daarin moet een organisatie als Across zelf ook positie bepalen.

Vrouwen kwetsbaar

Het is heel duidelijk dat vrouwen kwetsbaarder zijn dan mannen als het gaat om het verwerven van Aids. Polygamie is de belangrijkste oorzaak. Maar vrouwen hebben sowieso weinig te zeggen over sexualiteit. Mannen kunnen vrouwen gemakkelijk dwingen tot sexuele relaties, ook buiten het huwelijk. Zij kunnen vrouwen bedreigen door te zeggen dat zij haar onhuwbaar zullen maken, dat er geen koeien als huwelijksschat worden betaald etc. Het is duidelijk dat mannen domineren. Zij hebben de macht om vrouwen sociaal te isoleren.

Voeg bij die ondergeschikte positie van de vrouw ook nog de armoede en je hebt een dodelijke combinatie. Zo worden vrouwen met een liter melk en een lange boodschappenlijst naar de markt gestuurd. Al die dingen op hun lijstje kunnen nooit met die ene liter melk betaald worden, dus moeten ze op andere manieren aan geld komen. Prostitutie is soms de enige uitweg. Zo worden zij door hun families min of meer gedwongen tot prostitutie. “Ga jezelf maar verkopen want we hebben meer boodschappen nodig dan jouw liter melk kan betalen.”

We proberen om meiden en jonge vrouwen heel bewust te maken van hun positie, maar wel op zo'n manier dat ze niet allemaal in opstand komen tegen hun mannen. Het is moeilijk om de meiden alleen te spreken, ook omdat zij alleen maar Dinka spreken. We hebben een tolk nodig en dat is bijna altijd een man. Daarmee liggen er gelijk al barrières voor hoe zij zich kunnen uiten. Vrouwen kunnen minder lang naar school dan mannen. Veel ouderen vrouwen zijn nooit naar school geweest. Het wordt nu gelukkig wel normaler dat meisjes naar school gaan, maar de drop-out is heel hoog, vooral als zij moeten gaan trouwen.

Wij zien dus dat arme vrouwen extra kwetsbaar zijn. Natuurlijk hebben rijkere mannen mogelijkheden voor wisselende sexuele relaties; onder die groep is het verspreidingspercentage dus hoger. Maar in het algemeen zie je toch dat armoede een grote invloed op Aids heeft, omdat de armoede je in je keuzes beperkt. Misschien dat je door armoede ook meer uitvluchten zoekt in sexualiteit.

Stigma en acceptatie

Zendingsorganisaties hebben als taak Aids-patiënten te accepteren, want het stigma is vaak heel groot. In de Dinka gebieden is de gedachte dat Aids-patiënten moeten worden uitgestoten springlevend. Sommigen denken zelfs dat besmette mensen verbrand moeten worden! Voor zendingsorganisaties ligt hier een grote een taak. Vanuit bijbelse waarden moeten we de onvoorwaardelijke zorg voor de naaste benadrukken. Je naaste, ook je vijand, liefhebben als jezelf.

Het stigma is zo groot door de onwetendheid over de ziekte. Allerlei fabeltjes doen de ronde, juist omdat Aids een ziekte is die met sexualiteit te maken heeft, waar sowieso al een taboe op rust. Mensen worden, als ze ziek zijn, al snel van ontrouw verdacht.

Het dilemma van polygamie

In een situatie van polygamie gaat de besmetting snel de familie door. Er kan gemakkelijk een stigma komen te liggen op vrouwen en mannen die wél trouw zijn. Blindelings polygamie veroordelen helpt niet.

Vanuit onze christelijke levensovertuiging moeten we het wel over monogamie hebben, maar polygamie zit zo verschrikkelijk diep geworteld in de Dinka cultuur: dat kún je gewoon niet als buitenstaander veranderen. Het gaat jaren duren voordat dit verandert. Ik kies er zelf eerder voor om binnen die context van polygamie aan te sluiten bij de cultuur. Ik wil duidelijk maken wat de bijbelse visie is, maar binnen de bestaande situatie zo veel mogelijk te zoeken naar manieren waarop verspreiding van Aids voorkomen kan worden. De boodschap kan dus ook zijn: wees trouw aan je vrouwen; ook al heb je er vier of vijf, je kunt toch trouw zijn. Deze benadering past binnen de lijn van Across. Trouw in polygamie kun je zien als een soort tussen-oplossing. Wegsturen van vier van je vijf vrouwen is ook geen oplossing; dat doet meer schade dan goed.

Het Evangelie en Aids

Per programma is het verschillend in hoeverre het Evangelie ter sprake wordt gebracht. In mijn werk heeft de Bijbel een heel duidelijke plaats in dagopeningen, zeker als we met de voorgangers van de kerken in gesprek gaan. Bidden is ook deel van deze contacten. Daardoor kan de boodschap sterker overkomen. In Zuid-Soedan is dit ook niet onnatuurlijk, want de samenleving is grotendeels christelijk.

De kerken in Adol en omgeving zijn soms sterk gericht op wat wel en niet mag, erg moralistisch. Maar de kennis van de ziekte is nog te klein. Enerzijds proberen wij door kennis op te bouwen te werken aan bewustwording, maar anderzijds willen wij ook vanuit de Bijbel spreken over stigma en uitsluiting.

De geschiedenis van de barmhartige Samaritaan is voor ons een belangrijk verhaal. Aan de hand van dit verhaal laten wij zien dat niet het stigmatiseren maar het liefhebben van de naaste de weg van Christus is. In Zuid-Soedan ligt het liefhebben van je vijanden soms heel gevoelig, niet in het minst vanwege de burgeroorlog die 21 jaar lang gewoed heeft.

Lange adem

Soms merk ik dat er in Nederlandse kerken nog te weinig aandacht is voor HIV/Aids en dat er ook nog gemakkelijk geoordeeld wordt. Het verwijt van ontrouw klinkt ook in Nederland te snel en te gemakkelijk. Dus ook in Nederland, althans onder christenen, stigmatiseren wij Aids patiënten. In de kerken wordt nauwelijks aandacht besteed aan World Aids Day . Ik heb geleerd dat het niet gemakkelijk is om een simpele oplossing voor de Aids problematiek te geven. Daarom ben ik milder geworden; minder veroordelend.

Zendingsorganisaties moeten zich van die complexiteit en weerbarstigheid bewust zijn. Aids programma's moeten een lange adem hebben. De echte oplossing komt alleen door diepgaande gedragsverandering, door het volgen van Jezus. Het is iets van bekering. Dat kan alleen maar een langdurig proces zijn. In beleid en budget moeten kerken en organisaties daar rekening mee houden.

© Nederlandse Zendingsraad

Wilbert van Saane interviewde Lianne Buitendijk op 10 juni 2009